ไทยพีบีเอส ผนึกภาคีเครือข่าย เปิดเวทีมหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2 ไทยพีบีเอส ผนึกภาคีเครือข่าย เปิดเวทีมหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2
ข่าวประชาสัมพันธ์

ไทยพีบีเอส ผนึกภาคีเครือข่าย เปิดเวทีมหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2

ไทยพีบีเอส ร่วมกับ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) สถาบันพัฒนาระบบประเมินผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน (CHIA) และภาคีเครือข่าย จัดงาน “มหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2 : การเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชน” รวบรวมบทเรียนจากพื้นที่ปฏิบัติการจริง เสนอรัฐเปิดพื้นที่เชื่อมฐานข้อมูลภาคพลเมืองเข้าสู่ระบบสาธารณสุขของประเทศ เพื่อสร้างกลไกจัดการมลพิษเชิงรุกให้ทันการณ์

องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (ส.ส.ท.) หรือ ไทยพีบีเอส โดยสำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วมสาธารณะ และศูนย์สื่อสาธารณะเพื่อเด็กและการเรียนรู้ (Thai PBS Kids & Learning) ร่วมกับ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) สถาบันพัฒนาระบบประเมินผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน (CHIA) และภาคีเครือข่ายด้านวิชาการและสิ่งแวดล้อม จัดงาน “มหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2 : การเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชน (Citizen Science for Environmental and Health Surveillance)” ผลักดันให้ชุมชนและสถานศึกษาใช้เครื่องมือวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง (Citizen Science) ควบคู่กับการสื่อสารสาธารณะ ในการจัดเก็บ วิเคราะห์ และสื่อสารความเสี่ยงในพื้นที่ของตนเอง เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ณ ห้องคอนเวนชันฮอลล์ 1-2 ชั้น 2 อาคาร D ไทยพีบีเอส

การจัดงานครั้งนี้มุ่งรับมือกับปัญหาสถานการณ์มลพิษข้ามพรมแดนและผลกระทบจากโครงการอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ ที่กำลังส่งผลต่อแหล่งน้ำ อากาศ และสุขภาพของประชาชนในหลายพื้นที่ โดยยกระดับการทำงานร่วมกันระหว่างชุมชน นักวิชาการ ภาครัฐ และสื่อมวลชน ในรูปแบบ Co-Science (วิทยาศาสตร์ร่วมสร้าง) เพื่อสร้างฐานข้อมูลภาคพลเมืองที่มีน้ำหนักมากพอในการเชื่อมเข้าสู่ระบบสาธารณสุขของประเทศ และนำไปสู่การป้องกันมลพิษตั้งแต่ต้นตอ

วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ ผู้อำนวยการไทยพีบีเอส กล่าวถึงบทเรียนจากกรณีสารตะกั่วปนเปื้อนที่หมู่บ้านคลิตี้ จ.กาญจนบุรี ซึ่งแสดงให้เห็นว่ามลพิษสิ่งแวดล้อมส่งผลกระทบสะสมในระยะยาว พร้อมชี้ให้เห็นความสำคัญของการมีเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ที่ประชาชนสามารถเข้าถึงและใช้ประโยชน์ได้ง่าย เพื่อให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการเฝ้าระวังปัญหาสิ่งแวดล้อมเชิงรุก

วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ ผู้อำนวยการไทยพีบีเอส

“วันนี้สิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องใกล้ตัวมาก วิทยาศาสตร์ไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป ชาวบ้านธรรมดาก็สามารถตรวจสอบได้ ไทยพีบีเอสในฐานะสื่อสาธารณะพร้อมที่จะเป็นพื้นที่กลางในการถ่ายทอดและให้เสียงของชุมชนส่งไปถึงคนในสังคมให้รับรู้ว่าวันนี้เราเจอปัญหาอะไรบ้าง และเราจะร่วมมือกันแก้ไขอย่างไร” วันชัย กล่าว

นอกจากนี้ ยังได้ยกตัวอย่างโมเดล “นักสืบสายน้ำ” ของมูลนิธิโลกสีเขียว ที่เปิดโอกาสให้คนริมน้ำใช้สิ่งมีชีวิตในน้ำเป็นตัวชี้วัดคุณภาพแหล่งน้ำได้อย่างเข้าใจง่าย โดยล่าสุดไทยพีบีเอสได้นำกระบวนการดังกล่าวไปทำงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ อ.เชียงดาว จ.เชียงใหม่ เพื่อร่วมกันตรวจวัดและเฝ้าระวังคุณภาพแม่น้ำปิงตอนบน

ทพ.จเร วิชาไทย ผู้จัดการงานวิจัย สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) กล่าวถึงความท้าทายในการเชื่อมโยงข้อมูลสิ่งแวดล้อมกับระบบสุขภาพว่า สิ่งสำคัญในระยะต่อไปคือการผลักดันให้ข้อมูลจากภาคพลเมืองได้รับการยอมรับจากหน่วยงานภาครัฐ และสามารถนำไปใช้ประกอบการตัดสินใจและกำหนดมาตรการแก้ไขปัญหาได้จริง ควบคู่กับการพัฒนาระบบควบคุมคุณภาพข้อมูลและการสนับสนุนงบประมาณอย่างต่อเนื่อง เพื่อขยายผลการทำงานให้เกิดขึ้นได้มากกว่าพื้นที่ต้นแบบ

ทพ.จเร วิชาไทย ผู้จัดการงานวิจัย สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.)

ด้านศยามล ไกยูรวงศ์ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ประธานเปิดงาน ระบุว่า วิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองช่วยทลายข้อจำกัดเรื่องการผูกขาดองค์ความรู้ทางวิชาการ ทำให้เกิดหลักฐานเชิงประจักษ์ที่คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติสามารถนำไปใช้อ้างอิงในรายงานการตรวจสอบมลพิษข้ามพรมแดน และผลักดันมาตรการป้องกันไว้ก่อน (Precautionary Principle) ซึ่งช่วยลดความสูญเสียและงบประมาณฟื้นฟูของประเทศได้มหาศาล

ศยามล ไกยูรวงศ์ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

ช่วงเช้าของงานเป็นการนำเสนอรูปแบบ Monologue Talk (ทอล์กสั้นเล่าประสบการณ์จริง) หัวข้อ “พื้นที่ปฏิบัติการเฝ้าระวัง” ถ่ายทอดบทเรียนจากการทำงานจริงใน 3 พื้นที่กรณีศึกษา ได้แก่

บทเรียนจากคลิตี้ สู่การเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในแม่น้ำสาละวิน โดย ชลาลัย นาสวนสุวรรณ ตัวแทนกลุ่มเยาวชนคลิตี้ดีจัง จ.กาญจนบุรี ถ่ายทอดการนำทักษะแผนที่เดินดินและการตรวจคุณภาพน้ำจากคลิตี้ ไปอบรมการใช้ชุดตรวจสารหนูภาคสนามให้ชุมชนลุ่มน้ำสาละวิน จนตรวจพบการปนเปื้อนในลำห้วยและสามารถเปลี่ยนเส้นทางน้ำประปาไปใช้แหล่งน้ำที่ปลอดภัยได้ทันท่วงที

ชลาลัย นาสวนสุวรรณ ตัวแทนกลุ่มเยาวชนคลิตี้ดีจัง จ.กาญจนบุรี

การเฝ้าระวังมลพิษข้ามแดน ใน อ.ทุ่งช้าง และ อ.เฉลิมพระเกียรติ จ.น่าน โดย ศิรินภา อโนภัย ครูโรงเรียนบ้านสบปืน จ.น่าน นำเสนอการบูรณาการเรื่องฝุ่น PM 2.5 และมลพิษข้ามพรมแดนเข้ากับการเรียนการสอนระดับประถมศึกษาผ่านสัญลักษณ์ธงสีเตือนภัย พร้อมร่วมพัฒนาหลักสูตรวิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองกับเขตพื้นที่การศึกษา เพื่อสร้างต้นกล้าที่นำความรู้ไปสื่อสารกับชุมชนอย่างสร้างสรรค์

ศิรินภา อโนภัย ครูโรงเรียนบ้านสบปืน จ.น่าน

การเฝ้าระวังของชุมชนในพื้นที่รอบเหมืองแร่ทองคำ จ.พิษณุโลก โดย ณรงค์ แซ่ด่าน ผู้อำนวยการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านทุ่งยาว จ.พิษณุโลก สะท้อนการปรับบทบาทหน่วยบริการปฐมภูมิร่วมกับทีมวิจัย สร้างเครือข่ายนักวิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองใช้ชุดทดสอบและรายงานข้อมูลผ่านแพลตฟอร์ม C-Site ของไทยพีบีเอส ทำให้ข้อเท็จจริงปรากฏต่อสังคมและช่วยลดความขัดแย้งในพื้นที่ โดยเตรียมขยายผลครอบคลุม 7 หน่วยบริการใน 3 จังหวัด

ณรงค์ แซ่ด่าน ผู้อำนวยการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านทุ่งยาว จ.พิษณุโลก

ด้าน สมพร เพ็งค่ำ ผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาระบบประเมินผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน (CHIA) และหัวหน้าชุดโครงการวิจัย สรุปว่า เป้าหมายของวิทยาศาสตร์ภาคพลเมืองไม่ใช่การเปลี่ยนชาวบ้านให้เป็นนักเคมี แต่คือการสร้างทักษะสังเกต บันทึก และแปลผลข้อมูลที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิต เพื่อให้เห็นความเสี่ยงด้านสุขภาพของชุมชน พร้อมเสนอให้ภาครัฐและท้องถิ่นยอมรับและนำข้อมูลจากชุมชนเข้าสู่ระบบเฝ้าระวังระดับประเทศ เพื่อมุ่งสู่การสาธารณสุขที่แม่นยำ (Precision Public Health)

สมพร เพ็งค่ำ ผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาระบบประเมินผลกระทบทางสุขภาพโดยชุมชน (CHIA) และหัวหน้าชุดโครงการวิจัย

สำหรับกิจกรรมช่วงบ่ายเป็นไฮไลต์สำคัญในวงสนทนา “ระบบเฝ้าระวังมลพิษประเทศไทยควรเป็นอย่างไร” ดำเนินรายการโดย วิภาพร วัฒน์วิทย์ ผู้ประกาศข่าวไทยพีบีเอส ซึ่งเปิดพื้นที่ให้ตัวแทนชุมชน นักวิชาการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานภาครัฐ และสื่อมวลชน สลับกันเข้ามาร่วมแลกเปลี่ยนและตั้งคำถามต่ออนาคตระบบจัดการมลพิษของประเทศในหลากหลายมิติ

เสียงจากตัวแทนชุมชนและเครือข่ายภาคพลเมืองสะท้อนตรงกันว่า การที่ประชาชนต้องลุกขึ้นมาเก็บข้อมูลสิ่งแวดล้อมด้วยตัวเอง ส่วนหนึ่งเกิดจากข้อจำกัดของกลไกภาครัฐ โดยเฉพาะพื้นที่ชายขอบอย่าง จ.น่าน ที่แม้ชุมชนและครูจะมีข้อมูลปัญหามลพิษข้ามพรมแดน แต่ยังขาดช่องทางส่งต่อข้อมูลและกลไกสนับสนุนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จึงเกิดข้อเสนอให้เปลี่ยนจากการให้ประชาชนเฝ้าระวังเพียงลำพัง ไปสู่แนวคิด “Co-Science” (วิทยาศาสตร์ร่วมสร้าง) ที่เชื่อมความรู้และศักยภาพของชุมชน นักวิชาการ ภาครัฐ และสื่อมวลชนเข้าด้วยกัน

ในมิติองค์ความรู้และมาตรฐานข้อมูล ดร.ว่าน วิริยา ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และ ดร.วิสาข์ สุวรรณไพบูลย์ คณะวิทยาศาสตร์การแพทย์ มหาวิทยาลัยนเรศวร เสนอให้นำงานวิจัยมาพัฒนาเป็นเครื่องมือตรวจวัดที่ประชาชนเข้าถึงได้ ควบคู่กับมาตรฐานการเก็บตัวอย่าง (SOP) และการส่งตรวจยืนยันในห้องปฏิบัติการ เพื่อให้ข้อมูลภาคพลเมืองมีความน่าเชื่อถือและสามารถใช้เป็นหลักฐานได้

ขณะที่ ศ. ดร.ฉันทนา หวันแก้ว และ นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย ผู้ทรงคุณวุฒิ เสนอให้ใช้แนวคิด Open Science พัฒนาฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมของแต่ละพื้นที่ และสนับสนุนงบประมาณให้ชุมชนทำงานร่วมกับสถาบันการศึกษาในฐานะพี่เลี้ยง เพื่อให้สามารถตรวจจับความผิดปกติได้อย่างต่อเนื่อง แทนการรอให้หน่วยงานภายนอกเข้าตรวจเป็นครั้งคราว

ด้านผู้แทนหน่วยงานภาครัฐและท้องถิ่น อาทิ ดร.ณัฐพงษ์ แหละหมัน รองผู้อำนวยการกองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรค ไชโย จุ้ยศิริ ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านการจัดการคุณภาพน้ำ กรมควบคุมมลพิษ รัชนีกร บุญธรรม ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 2 พิษณุโลก และ ราเมศ กรณีย์ ผู้อำนวยการศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย ยืนยันการนำข้อมูลเบื้องต้นจากภาคพลเมืองมาใช้ตั้งต้นระบบเฝ้าระวังสุขภาพ ขยายจุดตรวจวัดอัตโนมัติ และเชื่อมโยงกับเครือข่าย “อสม. นักวิทยาศาสตร์การแพทย์ชุมชน” กว่า 40,000 คนทั่วประเทศ 

ขณะที่ นพ.สมเกียรติ ศิริรัตนพฤกษ์ ผู้ทรงคุณวุฒิ กรมควบคุมโรค เสนอให้ขยับโจทย์จากการเฝ้าระวังไปสู่การป้องกันที่แหล่งกำเนิด โดยให้ผู้ก่อมลพิษร่วมรับผิดชอบค่าใช้จ่าย และย้ำว่าภาครัฐต้องเข้ามารับช่วงต่ออย่างจริงจังเพื่อไม่ให้เป็นการโยนภาระทั้งหมดไปที่ประชาชน

นพ.สมเกียรติ ศิริรัตนพฤกษ์ ผู้ทรงคุณวุฒิ กรมควบคุมโรค เ
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง มูลนิธิบูรณะนิเวศ และ นพ.ขวัญประชา เชียงไชยสกุลไทย ผู้ทรงคุณวุฒิ

ด้านการปลดล็อกงบประมาณและกติกาการทำงาน วีระชัย ก้อนมณี ผู้แทนจากสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ชี้แจงว่า เครือข่ายประชาชนตั้งแต่ 5 คนขึ้นไป (แม้ไม่จดทะเบียนนิติบุคคล) สามารถเขียนโครงการขอรับงบจากกองทุนสุขภาพตำบล หรือกองทุนระดับจังหวัด (อบจ.) โดยเมื่ออนุมัติแล้วสามารถโอนงบตรงถึงกลุ่มประชาชนได้ทันที สอดคล้องกับ ดร.ศรีสุข แสนยอดคำ รองเลขาธิการสมาคมสันนิบาตเทศบาลแห่งประเทศไทย ที่แนะนำให้ชุมชนเสนอปัญหาผ่านเวทีประชาคมเพื่อบรรจุใน “แผนพัฒนาท้องถิ่น” ให้ท้องถิ่นตั้งงบอุดหนุนได้ตามระเบียบ

อย่างไรก็ตาม อนุรักษ์ ชลัมพุช กองสาธารณสุข อบจ.เชียงราย สะท้อนข้อจำกัดเรื่องสายการบังคับบัญชาระหว่าง อบจ. กับ อบต.และเทศบาล หลังถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) และการรอผลตรวจจากส่วนกลางนาน 1-2 เดือน จึงเสนอให้สร้างระบบเฝ้าระวังเชิงรุกร่วมกันในพื้นที่ ส่วน มณีรัฐ เขมะวงค์ สมาชิกวุฒิสภา เรียกร้องให้รัฐบาลกำหนดเจ้าภาพและเกณฑ์เบิกจ่ายงบเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากมลพิษข้ามพรมแดนให้ชัดเจน

ตัวแทนภาคประชาสังคมและพื้นที่เสี่ยง อาทิ เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ สุภาภรณ์ มาลัยลอย ผู้จัดการมูลนิธินิติธรรมสิ่งแวดล้อม (EnLAW) รณรงค์ ท้วมเจริญ ศูนย์เฝ้าระวังและปกป้องสิ่งแวดล้อมและสุขภาพระยอง และ ภิญโญ ศรีสุทธิ ตัวแทนภาคประชาชน จ.ระยอง ร่วมตั้งคำถามต่อประสิทธิภาพของรายงานประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) การแจ้งเตือนล่วงหน้าก่อนลงตรวจพื้นที่ที่ทำให้ไม่พบมลพิษ รวมถึงความปลอดภัยทางอาหารและภัยคุกคามต่อผู้เปิดเผยข้อมูล พร้อมเรียกร้องให้ผลักดันกฎหมายรายงานการปล่อยและเคลื่อนย้ายสารมลพิษ (PRTR) บนหลักการผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย และกำหนดสิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดีเป็นตัวชี้วัดของรัฐ

สมเกียรติ จันทรสีมา ผู้อำนวยการสำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วมสาธารณะ และ ผู้อำนวยการสำนักข่าวไทยพีบีเอส กล่าวถึงบทบาทของสื่อสาธารณะว่า ปัจจุบันข้อมูลเชิงลึกจำนวนมากอยู่ในมือของประชาชน สื่อมวลชนจึงต้องทำงานร่วมกับภาคพลเมืองในฐานะพาร์ตเนอร์ เพื่อยกระดับข้อมูลสู่ข่าวสืบสวนสอบสวนในจุดที่ชาวบ้านเข้าถึงได้ยาก พร้อมเสนอให้สื่อสาธารณะ ภาควิชาการ และองค์กรอิสระร่วมเป็น “หลังพิง” นำร่องช่วยชุมชนเขียนโครงการขอรับงบประมาณจากกองทุนสุขภาพในพื้นที่

สมเกียรติ จันทรสีมา ผู้อำนวยการสำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วมสาธารณะ และ ผู้อำนวยการสำนักข่าวไทยพีบีเอส

ช่วงท้าย วิภาพร วัฒน์วิทย์ ผู้ดำเนินรายการ ได้สรุปทิ้งท้ายชวนทุกภาคส่วนกลับไปขับเคลื่อนต่อบนความหวังว่า ระบบเฝ้าระวังเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ แต่สังคมไทยจำเป็นต้องก้าวไปให้ถึง “ระบบป้องกัน” ที่แหล่งกำเนิดอย่างแท้จริง

ภายในงานยังมีนิทรรศการและ Mini Workshop ระบบเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชน ทั้ง 4 ฐานการเรียนรู้ ครอบคลุมการทำแผนที่ความเสี่ยงชุมชน การทดลองใช้ชุดทดสอบคุณภาพสิ่งแวดล้อมอย่างง่าย การบันทึกและรายงานข้อมูลผ่านแพลตฟอร์ม C-Site ของไทยพีบีเอส รวมถึงการเรียนรู้เรื่องระบบประปาชุมชนและบอร์ดเกมนิเวศน้อยแห่งแม่น้ำโขง

ผู้สนใจสามารถรับชมย้อนหลังวงสนทนา “ระบบเฝ้าระวังมลพิษประเทศไทยควรเป็นอย่างไร” ได้ทางเฟซบุ๊ก ThaiPBS, Localist และ นักข่าวพลเมือง Thai PBS หรือติดตามข้อมูลด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชนได้ที่ www.thaipbs.or.th และแพลตฟอร์มนักข่าวพลเมือง C-Site (www.csitereport.com)

ชมคลิปมหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2: การเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชน

ชมคลิปมหกรรมวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง ครั้งที่ 2 : การเฝ้าระวังสิ่งแวดล้อมและสุขภาพโดยชุมชน