ทำไมไฟป่าอินโดฯ ดับยาก? เมื่อเอเชียอาคเนย์กำลังลุกเป็นไฟ จากผลกระทบของภาวะโลกเดือด

ส่งผลให้มีกลุ่มควันหนาทึบบดบังท้องฟ้า ทัศนวิสัยที่ย่ำแย่ และตัวเลขอัตราการเจ็บป่วยด้วยโรคระบบทางเดินหายใจที่พุ่งสูงขึ้น ปัญหาทั้งหมดนี้มาจากโครงสร้างทางนิเวศวิทยาของพื้นที่ป่าพรุ การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินเพื่อการเกษตรขนาดใหญ่ และภาวะโลกร้อนที่ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง

หนึ่งในสาเหตุที่ทำให้ไฟป่าในอินโดนีเซียดับได้ยาก มาจากธรรมชาติของพื้นที่ป่าซึ่งเกิดเหตุเพลิงไหม้เป็นหลัก พื้นที่ส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นป่าไม้บนดินทั่วไป แต่เป็นป่าพรุ (Peatlands) ซึ่งทับถมกันมาเป็นเวลาหลายพันปีจนกลายเป็นชั้นดินอินทรียวัตถุหรือซากพืชซากสัตว์ที่ย่อยสลายไม่หมด ชั้นดินพรุนี้มีความหนาตั้งแต่ไม่กี่เมตรไปจนถึงหลายสิบเมตร และทำหน้าที่กักเก็บน้ำและคาร์บอนจำนวนมากไว้ใต้ดิน ในตอนปกติที่ป่าพรุมีความชื้นสูงตามธรรมชาติ น้ำจะทำหน้าที่หล่อเลี้ยงและป้องกันไม่ให้เกิดการติดไฟ แต่เมื่อพื้นที่ป่าพรุถูกทำให้แห้งลง ชั้นดินอินทรียวัตถุเหล่านี้จะแปรสภาพกลายเป็นเชื้อเพลิงชั้นดีที่มีความหนาแน่นสูงมาก

เลยกลายเป็นความท้าทายในการดับไฟป่าในพื้นที่แห่งนี้ ด้วยลักษณะการเผาไหม้ที่ไม่เหมือนไฟป่าทั่วไป ไฟป่าบนดินทั่วไปไม่ว่าจะเป็นการเผาไหม้ใบไม้หรือกิ่งไม้ จะลุกลามรวดเร็วแต่สามารถควบคุมและดับได้ด้วยการฉีดน้ำหรือการทำแนวกันไฟ แต่ไฟในป่าพรุเป็นการเผาไหม้แบบคุกรุ่นใต้ดิน หรือที่เรียกว่า ‘การเผาไหม้แบบคุกรุ่น’ (Smoldering Combustion) การเผาไหม้ลักษณะนี้เกิดขึ้นในชั้นดินอินทรียวัตถุที่ขาดออกซิเจน แต่มีเชื้อเพลิงสะสมหนาแน่นใต้ผิวดิน ไฟจะค่อย ๆ คุกรุ่นและลามไปช้า ๆ ใต้ดินโดยไม่มีเปลวไฟให้เห็น ทำให้ดาวเทียมหรือเจ้าหน้าที่ภาคพื้นดินระบุตำแหน่งที่แท้จริงได้ยากลำบาก

เมื่อเกิดการเผาไหม้ใต้ดิน น้ำจำนวนมากที่ฉีดจากเฮลิคอปเตอร์หรือรถดับเพลิงมักจะซึมผ่านผิวดินลงไปไม่ถึงจุดที่ไฟกำลังคุกรุ่นอยู่ หรือระเหยกลายเป็นไอไปเสียก่อนด้วยความร้อนสะสมใต้ดิน แม้ว่าเจ้าหน้าที่จะระดมฉีดน้ำจนพื้นผิวดินด้านบนดูเหมือนจะดับสนิทแล้ว แต่ไฟที่ยังคุกรุ่นอยู่ใต้ชั้นดินลึกลงไปหลายสิบเซนติเมตรหรือเป็นเมตร ก็ยังคงสามารถดำเนินต่อไปได้เรื่อย ๆ และจะปะทุขึ้นมาใหม่อีกครั้งทันทีเมื่อลมพัดแรงขึ้นหรือมีความแห้งแล้งเข้ามาซ้ำเติม การดับไฟป่าพรุจึงต้องอาศัยการขุดเจาะ การระบายน้ำย้อนกลับ หรือการขุดร่องเพื่อตัดวงจรเชื้อเพลิงใต้ดิน ซึ่งต้องใช้เวลาและทรัพยากรมหาศาลในพื้นที่เข้าถึงยาก

อีกหนึ่งสาเหตุมาจากการปรับเปลี่ยนภูมิทัศน์เพื่อการเกษตรกรรม ในช่วงหลายสิบปีที่ผ่านมา รัฐบาลอินโดนีเซียและกลุ่มทุนเกษตรกรรมขนาดใหญ่ได้ขุดคลองระบายน้ำจำนวนมากในพื้นที่ป่าพรุ เพื่อระบายน้ำออกและเตรียมพื้นที่สำหรับการปลูกปาล์มน้ำมันและพืชเศรษฐกิจอื่น ๆ การระบายน้ำนี้ทำให้ระดับน้ำใต้ดินในป่าพรุลดต่ำลงอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้พื้นที่ที่เคยชุ่มชื้นสูญเสียความสามารถในการกักเก็บน้ำ

และเมื่อความชุ่มชื้นของป่าพรุหายไปในระดับหนึ่ง ซากพืชที่ทับถมใต้ดินจึงแห้งกรอบและพร้อมจะติดไฟได้จากประกายไฟเพียงเล็กน้อย ไม่ว่าจะเป็นการเผาเพื่อเตรียมพื้นที่ทำเกษตรกรรมของชาวบ้าน หรือการทิ้งก้นบุหรี่ลงบนพื้นดิน นอกจากนี้ การระบายน้ำออกจากป่าพรุยังทำให้ชั้นดินเกิดการทรุดตัวและปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ปริมาณมหาศาลที่ถูกกักเก็บมานานนับพันปีออกสู่ชั้นบรรยากาศ ยิ่งเร่งให้โลกร้อนขึ้น และความร้อนที่เพิ่มขึ้นก็ยิ่งทำให้ดินแห้งและติดไฟง่ายขึ้นไปอีก

และอีกสาเหตุคือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโลก (Climate Change) ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กำลังเผชิญกับอุณหภูมิเฉลี่ยที่สูงขึ้นและฤดูแล้งที่ยาวนานกว่าในอดีต เมื่อเกิดความผิดปกติของสภาพอากาศผ่านวัฏจักรเอลนีโญ (El Niño) ปริมาณฝนในอินโดนีเซียจะลดลงจนเกิดภาวะแล้งจัดที่ทำให้ความชื้นสัมพัทธ์ในอากาศและในดินลดลงถึงขีดสุด

วิกฤตไฟป่าที่ประเทศอินโดนีเซียจึงส่งผลกระทบเป็นวงกว้างกลายเป็นวิกฤตหมอกควันข้ามพรมแดน (Transboundary Haze) กระแสลมมรสุมพัดพาเอาฝุ่นละอองขนาดเล็กและควันพิษจากการเผาไหม้ป่าพรุข้ามช่องแคบมะละกาและทะเลจีนใต้ เข้าปกคลุมประเทศสิงคโปร์ มาเลเซีย และบางส่วนของภาคใต้ของประเทศไทย สร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจ การท่องเที่ยว และปัญหาสุขภาพอนามัยของประชาชนหลายล้านคน

แม้ว่ารัฐบาลอินโดนีเซียจะมีความพยายามในการออกกฎหมายห้ามเผา ปรับปรุงการจัดการระดับน้ำในป่าพรุ และจัดตั้งหน่วยงานเฉพาะกิจฟื้นฟูพื้นที่พรุ แต่การบังคับใช้กฎหมายในพื้นที่ห่างไกลยังคงทำได้ยากลำบาก ผลประโยชน์มหาศาลจากอุตสาหกรรมปาล์มน้ำมันและเกษตรกรรมรายย่อยยังคงเป็นแรงจูงใจให้มีการใช้ไฟในการเคลียร์พื้นที่ ความร่วมมือระหว่างประเทศจึงมักติดขัดเรื่องการประสานงานที่ล่าช้า

การจะแก้ปัญหาไฟป่าอินโดนีเซียและวิกฤตโลกร้อนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ต้องอาศัยการปรับเปลี่ยนนโยบายการใช้ที่ดินอย่างเข้มงวด การหยุดระบายน้ำออกจากป่าพรุ การฟื้นฟูระดับน้ำใต้ดินให้กลับคืนสู่สภาพเดิม และการบังคับใช้มาตรการทางกฎหมายที่เด็ดขาดกับภาคธุรกิจที่สร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อม มิฉะนั้น ภูมิภาคนี้จะต้องได้รับผลกระทบจากไฟป่าและควันพิษที่รุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ตามอุณหภูมิของโลกที่เพิ่มสูงขึ้นในทุก ๆ ปี

📌อ่าน : ทำไม? ไฟป่าอินโดฯ ทำฝุ่นพิษอาเซียนปีนี้รุนแรงมาก

อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS

ที่มาข้อมูล : theguardian, greenpeace

“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech