สำหรับบางคน กลิ่นนี้คือสัญญาณแห่งการเปลี่ยนผ่านของฤดูกาล แต่สำหรับบางคนกลับเป็นกลิ่นที่ชวนให้เวียนหัว คลื่นไส้ หรือปวดศีรษะ เกิดคำถามที่หลายคนสงสัยว่า เหตุใดดอกไม้ชนิดนี้จึงมีกลิ่นแรง และธรรมชาติสร้างกลิ่นเหล่านี้ขึ้นมาเพื่ออะไร?
ตีนเป็ดหรือพญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris (L.) R.Br.) เป็นไม้ยืนต้นในวงศ์ Apocynaceae และเป็นพืชพื้นเมืองของประเทศไทย ไม่ใช่พืชต่างถิ่นอย่างที่หลายคนอาจเข้าใจ โดยฐานข้อมูล Plants of the World Online (POWO) ของ Royal Botanic Gardens, Kew ระบุว่าพืชชนิดนี้มีการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในเอเชียเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนต่อเนื่องไปจนถึงออสเตรเลียตอนเหนือ
ดอกตีนเป็ดมีขนาดเล็ก สีขาวอมเขียวถึงเหลืองอ่อน ออกเป็นช่อจำนวนมากบริเวณปลายกิ่ง และมักส่งกลิ่นเด่นชัดในช่วงเย็นถึงกลางคืน โดยกลิ่นดังกล่าวเกิดจากสารอินทรีย์ระเหยง่าย (volatile organic compounds; VOCs) ที่พืชสร้างและปลดปล่อยออกสู่บรรยากาศ
งานวิจัยจากประเทศเวียดนามโดย Dung และคณะ (2001) พบสารประกอบระเหยจากดอกตีนเป็ดมากกว่า 34 ชนิด โดยมีสารสำคัญ ได้แก่ linalool, linalool oxides และ α-terpineol ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดกลิ่นเฉพาะตัวของดอกไม้ชนิดนี้ ขณะที่การศึกษาจากประเทศบังกลาเทศพบองค์ประกอบของสารระเหยที่แตกต่างออกไป สะท้อนให้เห็นว่าองค์ประกอบทางเคมีของกลิ่นดอกไม้อาจแปรผันตามแหล่งตัวอย่าง สภาพแวดล้อม และวิธีการวิเคราะห์
แต่สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ กลิ่นที่มนุษย์บางคนไม่พึงประสงค์ อาจเป็นสัญญาณสำคัญที่ช่วยดึงดูดแมลงให้เข้ามาเยือนดอกไม้
งานวิจัยด้านนิเวศวิทยาการถ่ายเรณูจากประเทศอินเดียพบว่า ดอกตีนเป็ดมีแมลงหลายกลุ่มเข้าเยือน ทั้งผึ้ง ผีเสื้อกลางวัน ผีเสื้อกลางคืน และแมลงวัน โดยเฉพาะ*ผีเสื้อกลางคืน*ที่เข้าหาดอกในช่วงพลบค่ำ ซึ่งสอดคล้องกับช่วงเวลาที่ดอกเริ่มบานและส่งกลิ่นเด่นชัด กลิ่นจึงอาจมีบทบาทในการดึงดูดสัตว์ถ่ายเรณู (pollinator) และสนับสนุนกระบวนการสืบพันธุ์ของพืช
ทำไม? บางคนจึงเวียนหัวเมื่อได้กลิ่นดอกตีนเป็ด
คำอธิบายส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับความแตกต่างของระบบรับกลิ่นในมนุษย์ ซึ่งมีความไวต่อสารระเหยแต่ละชนิดไม่เท่ากัน กลิ่นที่มีความเข้มข้นสูงอาจกระตุ้นอาการไม่สบายหรือปวดศีรษะในผู้ที่ไวต่อกลิ่นได้ อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่าสารประกอบชนิดใดจากดอกตีนเป็ดเป็นสาเหตุโดยตรง และการมีกลิ่นแรงก็ไม่ได้หมายความว่าดอกไม้ชนิดนั้นปล่อยสารพิษในระดับที่เป็นอันตรายเสมอไป
ในอีกมุมหนึ่ง การออกดอกของตีนเป็ดในช่วงปลายฝน-ต้นหนาวยังเป็นตัวอย่างของปรากฏการณ์ทางพฤกษศาสตร์ที่เรียกว่า “แพลนต์ ฟีโนโลจี” (plant phenology) หรือการศึกษาช่วงเวลาของเหตุการณ์สำคัญในวงจรชีวิตพืช ซึ่งสัมพันธ์กับอุณหภูมิ ปริมาณน้ำฝน ความชื้น และปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ แม้ความแปรปรวนของภูมิอากาศ รวมถึงปรากฏการณ์เอลนีโญและลานีญา อาจส่งผลต่อช่วงเวลาการออกดอก แต่จำเป็นต้องมีข้อมูลการติดตามระยะยาวจึงจะสามารถอธิบายความสัมพันธ์ดังกล่าวได้อย่างชัดเจน
ท้ายที่สุด กลิ่นดอกตีนเป็ดอาจเป็นทั้งความหอมสำหรับบางคน และความทรมานสำหรับอีกหลายคน แต่ในมุมมองทางพฤกษศาสตร์ กลิ่นเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศและอาจมีความสำคัญต่อกระบวนการสืบพันธุ์ของพืช
เพราะธรรมชาติไม่ได้สร้างกลิ่นดอกไม้ขึ้นมาเพื่อเอาใจมนุษย์ และบางครั้งสัญญาณแห่งการเปลี่ยนผ่านของฤดูกาลก็ไม่ได้มาพร้อมสายลมเย็น แต่มาพร้อมกลิ่นดอกไม้ที่ลอยฟุ้งอยู่ในอากาศ แม้จะไม่ใช่กลิ่นที่ทุกคนปรารถนาก็ตาม
Thai PBS Sci & Tech พรรณไม้น่ารู้
📌อ่าน : ขิงสองชื่อ แต่ทำไมกลายเป็นพืชชนิดเดียวกัน!?
📌อ่าน : ชวนเข้าใจ! “กะเพรา” กับศัพท์ทางพฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์ และกฎหมาย
📌อ่าน : ผลงานนักวิจัยไทย! ค้นพบ “อุตพิต” 9 ชนิดใหม่ของโลก
📌อ่าน : นักวิจัยไทยเจ๋ง! ค้นพบ “กระชายเขาหินปูน” พืชชนิดใหม่ของโลก จาก จ.ขอนแก่น
📌อ่าน : เรื่องกล้วย ๆ ที่ไม่กล้วย EP6 : “กล้วยปิ้ง” ชื่อเหมือนของกิน แต่จริง ๆ เป็นไม้เลื้อยดอกสวย!
📌อ่าน : “เอื้องสายปากครุย” กล้วยไม้ป่า ความงามที่ควรอยู่ในป่า
📌อ่าน : พฤกษศาสตร์น่ารู้ “เอื้องสายแสง” กล้วยไม้ป่าแสนงามที่ควรคู่ป่าธรรมชาติ
📌อ่าน : ถูกค้นพบในไทยเป็นที่แรก! “ว่านดอกสามสี” พืชไร้ใบแห่งสยาม
📌อ่าน : ชนิดใหม่ของโลก! ค้นพบ “กระเจียวเทพอัปสร” พืชวงศ์ขิง สกุลขมิ้น จากเมืองสามหมอก
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
ที่มาข้อมูล: ธวัชพงศ์ บุญมา นิสิตปริญญาเอก หลักสูตรความหลากหลายทางชีวภาพ สถาบันวิจัยวลัยรุกขเวช ม.มหาสารคาม
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
