สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NARIT เผยแพร่รายงานการวิจัย The actual sky of Van Gogh’s Starry Night: a multidisciplinary reconstruction หรือ ท้องฟ้าจริงในภาพ Starry Night ของแวนโก๊ะ: การสร้างขึ้นใหม่โดยอาศัยองค์ความรู้จากหลากหลายสาขาวิชา โดยรายงานฉบับนี้ได้รับการตีพิมพ์ เมื่อวันที่ 22 ตุลาคม ค.ศ. 2026 ในวารสารวิจัย Scientific Reports พบว่า ท้องฟ้ายามค่ำคืนที่ปรากฏในภาพเขียนอันโด่งดังของวินเซนต์ แวน โก๊ะ (Vincent van Gogh) จิตรกรชาวดัตช์ ที่ชื่อว่า "The Starry Night" (ราตรีประดับดาว) นั้น คือท้องฟ้าในช่วงเวลาใด
ภาพเขียนสีน้ำมัน "The Starry Night" ของแวน โก๊ะ เป็นหนึ่งในภาพเขียนที่มีชื่อเสียงที่สุดในประวัติศาสตร์สมัยใหม่ โดยเป็นผลงานที่สร้างแรงบันดาลใจ และยังคงทิ้งปริศนาไว้ให้ผู้คนรุ่นแล้วรุ่นเล่าได้คิด แม้หลายคนอาจมองว่าสีสันที่ดูหมุนวนและจุดสว่างอย่างดวงดาวในภาพนี้เป็นเพียงสิ่งที่จินตนาการขึ้นมา แต่เหล่านักวิทยาศาสตร์บางกลุ่มกลับคิดว่าภาพดังกล่าวถ่ายทอดจากท้องฟ้าจริง ซึ่งมีดวงจันทร์เสี้ยวข้างแรม ดาวศุกร์ กับกระจุกดาวธง (Hyades) ในกลุ่มดาววัว และพวกเขาอาจระบุได้ด้วยว่าท้องฟ้าลักษณะนี้ปรากฏขึ้นเมื่อใด
งานวิจัยครั้งใหม่นี้ ทีมนักวิจัยเสนอว่าภาพเขียน "The Starry Night" ถ่ายทอดภาพท้องฟ้าในช่วงก่อนรุ่งสางของวันที่ 22 กรกฎาคม ค.ศ. 1889 ณ เมืองแซ็ง-เรมี-เดอ-พรอว็องส์ (Saint-Rémy-de-Provence) ทางตอนใต้ของฝรั่งเศส เป็นสถานที่ที่แวน โก๊ะ วาดภาพนี้ขึ้นมา แม้ท้องฟ้าในช่วงเวลาดังกล่าวจะสอดคล้องกับภาพในผลงานชิ้นนี้อย่างมาก แต่นักประวัติศาสตร์ศิลป์กลับคิดมาตลอดว่าแวน โก๊ะ วาดภาพนี้ขึ้นในช่วงเดือนมิถุนายน แล้วการค้นพบครั้งนี้จะเปลี่ยนข้อสรุปเกี่ยวกับช่วงเวลาที่สร้างสรรค์ผลงานระดับตำนานชิ้นนี้ได้หรือไม่ ?
การตามหาท้องฟ้าในภาพเขียน
การสืบค้นนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อหลายทศวรรษก่อน โดยอัลเบิร์ต บอยม์ (Albert Boime) นักประวัติศาสตร์ศิลป์ และจอร์จ อเบลล์ (George Abell) นักดาราศาสตร์จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ลอสแอนเจลิส (UCLA) ในปี ค.ศ. 1984 จากนั้นมีการศึกษาต่อเนื่องโดยชาร์ลส์ วิทนีย์ (Charles Whitney) นักดาราศาสตร์จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์ในช่วงแรกเหล่านั้นกลับให้ผลลัพธ์ที่ไม่ตรงกัน ทำให้ยังไม่มีข้อสรุปที่แน่ชัดว่าท้องฟ้าในภาพวาดนั้นตรงกับช่วงเวลาใดกันแน่
คำถามนี้จึงยังคงค้างคาอยู่ในใจของผู้ที่หลงใหลทั้งในงานศิลปะและห้วงอวกาศ ทีมนักวิจัยนำโดย เอลียาห์ คิม จ็องฮย็อน (Elijah Jeong-hyun Kim) ผู้บริหารบริษัท SLLAB ผู้ผลิตกล้องโทรทรรศน์หุ่นยนต์ในเกาหลีใต้ และนักศึกษาระดับปริญญาเอก คณะการวิจัยอวกาศแห่งมหาวิทยาลัยคย็องฮี ในเกาหลีใต้ จึงหยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาศึกษาใหม่อีกครั้ง
แล้วทีมงานของคิมได้ข้อสรุปอย่างไร ในเมื่อนักวิจัยคนอื่น ๆ พยายามหาคำตอบมานานหลายทศวรรษแต่ก็ยังไม่สามารถระบุวันที่ที่แน่ชัดได้ ? คิมอธิบายว่า "เราวิเคราะห์ภาพเขียนนี้ในเชิงดาราศาสตร์ วิเคราะห์เอกสารเกี่ยวกับสถานการณ์ที่เขาเผชิญในช่วงเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1889 และศึกษาในด้านสภาพแวดล้อมและอุตุนิยมวิทยาควบคู่ไปด้วย"
เบื้องต้นทีมนักวิจัยได้วิเคราะห์ท้องฟ้าจากตำแหน่งในเมืองแซ็ง-เรมี ซึ่งเป็นจุดที่แวน โก๊ะ ใช้เป็นสถานที่วาดภาพเขียน "The Starry Night" จากนั้น ใช้เรขาคณิตเชิงสังเกตการณ์จำลองท้องฟ้ายามค่ำคืน ณ ช่วงเวลานั้นขึ้นมาใหม่
คิมกล่าวว่า กล้องโทรทรรศน์สมัยใหม่มีส่วนที่เรียกว่า “มาตรดาราศาสตร์” (astrometry) ซึ่งเปรียบเทียบภาพถ่ายท้องฟ้ายามค่ำคืนกับพิกัดท้องฟ้าที่จัดเก็บไว้ในคอมพิวเตอร์ แล้วดึงค่าพิกัดของภาพนั้นออกมาได้โดยอัตโนมัติ
เขาใช้วิธี “การวิเคราะห์แบบโปรครัสตีส” (Procrustes analysis) เป็นวิธีการเปรียบเทียบเฉพาะ “รูปร่าง” ของชุดจุดต่าง ๆ สองชุด โดยหลังจากเทียบตำแหน่ง ขนาด และการหมุนให้ตรงกันแล้ว วิธีนี้จะวัดระดับความคล้ายคลึงระหว่างรูปร่างทั้งสองฝั่ง จากค่าความแตกต่างที่หลงเหลืออยู่ (ค่า residuals) เนื่องจากกลุ่มดาวที่ปรากฏบนผืนผ้าใบ อาจมีขนาดใหญ่หรือเล็กกว่าความเป็นจริง และอาจเอียงไปจากตำแหน่งเดิมเล็กน้อย วิธีนี้จึงเหมาะสมที่สุด ช่วยให้สามารถอธิบายสิ่งที่งานวิจัยก่อนหน้านี้เคยระบุไว้เพียงกว้าง ๆ ว่า “คล้ายกับกลุ่มดาวบางกลุ่ม” ออกมาเป็นตัวเลขเชิงปริมาณได้
อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์เชิงปริมาณเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันได้แน่ชัดว่านี่คือท้องฟ้าที่ถูกต้องแม่นยำ เพราะกลุ่มดาวต่าง ๆ อาจมีความสอดคล้องในระดับที่ใกล้เคียงกันได้ เพื่อให้ได้คำตอบที่ชัดเจนขึ้น ทีมวิจัยจึงนำผลการวิเคราะห์ไปศึกษาร่วมกับข้อมูลอื่น ๆ ในประวัติศาสตร์อย่างละเอียด และยังตรวจสอบด้วยว่า ในวันดังกล่าว กลุ่มดาวเหล่านั้นปรากฏบนท้องฟ้าช่วงก่อนรุ่งสางจริงหรือไม่ และอยู่ในมุมมองที่จิตรกรสามารถมองเห็นได้หรือเปล่า รวมถึงลักษณะปรากฏของดวงจันทร์และดาวศุกร์ในวันดังกล่าว
ผลคือ กระจุกดาวธง (Hyades) ในกลุ่มดาววัว เป็นกลุ่มดาวที่สอดคล้องกับเงื่อนไขทั้งหมดเหล่านี้
สำรวจประวัติศาสตร์ศิลปะผ่านดาราศาสตร์
จากผลการวิเคราะห์พบว่า ท้องฟ้าในภาพเขียนตรงกับท้องฟ้าจริงในช่วงปลายเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1889 ซึ่งต่างไปจากช่วงเวลาที่นักประวัติศาสตร์ศิลปะส่วนใหญ่เชื่อเป็นเวลา 1 เดือน
ในจดหมายที่แวน โก๊ะ เขียนไว้เมื่อปี ค.ศ. 1888 เขาได้กล่าวถึงความปรารถนาที่จะวาดภาพท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยดวงดาว โดยในจดหมายเมื่อวันที่ 12 เมษายน ค.ศ. 1888 มีข้อความว่า "ยกตัวอย่างเช่น ท้องฟ้าพร่างดาว... เป็นสิ่งที่ผมอยากลองวาดดู เช่นเดียวกับที่ผมจะพยายามวาดภาพทุ่งหญ้าสีเขียวที่ประดับไปด้วยดอกแดนดิไลออนในช่วงกลางวัน"
คิมติดตามเนื้อหาในจดหมายฉบับต่าง ๆ ที่แวน โก๊ะเขียนขึ้นในเวลาต่อมา เพื่อหาข้อมูลเพิ่มเติมที่อาจช่วยอธิบายถึงความคลาดเคลื่อนระหว่างท้องฟ้าในภาพเขียน กับช่วงเวลาการสร้างสรรค์ผลงานชิ้นนี้ที่แท้จริง โดยคิมอ้างอิงถึงจดหมายฉบับหนึ่งที่เขียนขึ้นในช่วงระหว่างปลายเดือนพฤษภาคม ถึงต้นเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1889 มีใจความว่า "เช้านี้ ผมมองออกไปนอกหน้าต่างเห็นทิวทัศน์ชนบทก่อนดวงอาทิตย์ขึ้นนานพอสมควร สิ่งเดียวที่ปรากฏให้เห็น คือ ‘ดาวประกายพรึก’ ซึ่งดูมีขนาดใหญ่มาก"
คิม กล่าวว่า เขายังอาศัย "จินตนาการส่วนตัว" เชื่อมโยงระหว่างการสังเกตการณ์ท้องฟ้าของแวน โก๊ะในช่วงเวลาดังกล่าว กับสิ่งที่อาจบ่งชี้ถึงช่วงเวลาในการวาดภาพนี้ ดังนั้น ข้อสันนิษฐานนี้จึงไม่ได้เปลี่ยนมุมมองที่มีต่อประวัติของภาพเขียนนี้ไป อย่างไรก็ตาม คิมเสนอว่า บันทึกเหล่านี้อาจบ่งชี้ว่า แวน โก๊ะ เฝ้ามองท้องฟ้าในช่วงก่อนรุ่งสางอยู่บ่อยครั้ง ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่าเขาได้เห็นท้องฟ้าในลักษณะเดียวกันนี้ เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม ค.ศ. 1889
ตัวภาพเขียนเองยังคงเป็นประเด็นสร้างความไม่แน่ใจในหมู่นักประวัติศาสตร์ศิลป์ โดยในรายงานการวิจัยครั้งใหม่นี้ ทีมนักวิจัยระบุว่านักประวัติศาสตร์ศิลป์ชั้นนำมองว่าภาพ "The Starry Night" มีรูปแบบที่แตกต่างจากผลงานชิ้นอื่น ๆ ของแวน โก๊ะ ในช่วงเดือนมิถุนายน ซึ่งทำให้เกิดคำถามเพิ่มเติมเกี่ยวกับวันที่วาดภาพนี้ขึ้นมา
คิม กล่าวปิดท้ายว่า "สิ่งที่งานวิจัยของเราแสดงให้เห็นคือ ท้องฟ้าในภาพเขียนมีความสอดคล้องทั้งในแง่ของการสังเกตการณ์และรูปทรง กับท้องฟ้าจริงในช่วงก่อนรุ่งสางราววันที่ 22 กรกฎาคม ค.ศ. 1889 ดังนั้น เราจึงเสนอความเป็นไปได้ว่าแวน โก๊ะ อาจเกิดแนวคิดขึ้นในเดือนมิถุนายน และวาดภาพนี้จนเสร็จสิ้นหลังจากวันที่ 22 กรกฎาคม ซึ่งผมคิดว่าการวิจัยเพิ่มเติมในด้านประวัติศาสตร์ศิลป์ และวิทยาศาสตร์การอนุรักษ์อาจช่วยให้เราเข้าใจประเด็นนี้ได้ชัดเจนขึ้น"
ที่มา : Space
แปลและเรียบเรียง: พิสิฏฐ นิธิยานันท์ - เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์ NARIT
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
