ถอดรหัส “ข่าวสีเทา” เมื่อความจริงมีเพียงครึ่งเดียว กลยุทธ์ “ขุด-ตัด-แปะ” อาวุธเงียบล้มคู่แข่งเลือกตั้ง

“ข่าวสีเทา” (Grey Area) คืออะไร ?

ข่าวสีเทาแตกต่างจากข่าวปลอม (Fake News) ทั่วไปตรงที่มันมี “เศษเสี้ยวของความจริง” ผสมอยู่ ทำให้เครื่องมือตรวจสอบข่าวอัตโนมัติหรือแม้แต่ดุลพินิจเบื้องต้นทำงานได้ยาก ข้อมูลเหล่านี้มักจะประกอบไปด้วย

ไม่ผิด 100%: มีตัวละครจริง เหตุการณ์จริง หรือคำพูดจริง

ไม่ถูก 100%: ถูกบิดเบือนบริบท หรือตัดต่อ หรือสร้างข้อความคลุมเครือ เพื่อเปลี่ยนความหมาย

เน้นอารมณ์: จงใจให้เกิดอารมณ์ ไม่ว่าจะ โกรธ สะใจ หรือเกลียดชัง ทันทีที่เห็น

ความยากในการตรวจสอบ “ข่าวสีเทา” เป็นอย่างไร ?

คุณกนกพร ประสิทธิ์ผล ผู้อำนวยการสำนักสื่อดิจิทัล ไทยพีบีเอส ให้คำจำกัดความของ “ข่าวสีเทา” รวมถึงสถานการณ์ของข่าวการเมืองที่อยู่บนโลกออนไลน์เอาไว้ว่า ปริมาณของข่าวปลอมที่มาในช่วงของการเลือกตั้ง ถือเป็นอุปสรรคอย่างหนึ่ง ซึ่งในช่วงของการเลือกตั้ง ถือเป็นช่วงของการโหยหาข้อมูลของผู้คน และเป็นช่วงที่มีข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับพรรคการเมืองต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นนโยบายของพรรคการเมือง หรือ แคนดิเดตของพรรคการเมืองนั้น ๆ

คุณกนกพร ประสิทธิ์ผล ผู้อำนวยการสำนักสื่อดิจิทัล ไทยพีบีเอส

แต่หากถามว่าข้อมูลประเภทใดที่แตกต่างจากการตรวจสอบปกติข้อมูลของการเลือกตั้ง สิ่งสำคัญคือข่าวที่พบมักเป็นเรื่องที่ไม่ถูกต้อง 100% และไม่ผิด 100% เช่นเดียวกัน แต่จะมีกลไกของการใช้ภาษา และการเลือกประเด็น ที่เป็นเรื่องที่จะต้องใช้การตรวจสอบมากกว่าเหตุการณ์ปกติ ซึ่งหากเป็นเหตุการณ์ปกติ จะสามารถตรวจสอบและพบว่าข่าวนั้นเป็นภาพจริงหรือภาพปลอม ข้อมูลจริงหรือข้อมูลปลอม

แต่กับข่าวในช่วงของการเลือกตั้งนั้น มักจะเป็นข่าวที่เกี่ยวข้องกับการทำลายชื่อเสียง การหยิบข้อมูลข่าวเก่ามาสร้างฐานความนิยม หรือทำลายคู่แข่งทางการเมือง ซึ่งมักเป็นเรื่องการแสดงออกทางความคิดเห็นทางการเมืองทั่วไป เพียงแต่ข้อมูลข้อเท็จจริงหรือการแสดงความคิดเห็นเหล่านั้น อาจจะแฝงด้วยเจตนาที่ไม่ดี หรือเจตนาที่ต้องการทำลายฝั่งตรงข้าม

การเสพข้อมูลของผู้คนในช่วงเลือกตั้งจำเป็นที่จะต้องตั้งสติให้มากขึ้น อ่านให้ละเอียดมากขึ้น หรืออาจจะต้องวกกลับไปตรวจข่าวเก่า หรือตรวจสอบจากแหล่งข้อมูลที่ถูกต้องที่ละเอียดมากขึ้น

กลยุทธ์ “ขุด-ตัด-แปะ” สร้างข่าวสีเทา

คุณสุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งภาคีโคแฟค (ประเทศไทย) ระบุถึงอันตรายของการสร้างข้อมูลลวงที่ออกมาในช่วงการเลือกตั้งว่า ข้อมูลลวงมีหลายแบบ แต่ข้อมูลที่อันตรายคือข้อมูลที่ตั้งใจบิดเบือน รวมถึงทำให้คนเข้าใจผิดโดยเฉพาะ Voter จนกลายเป็นคนที่เรียกว่า Misinformed หรือผู้ที่ได้ข้อมูลที่ไม่ถูกต้อง ซึ่งจะส่งผลต่อการตัดสินใจ โดยข้อมูลลักษณะนี้มักจะมาในรูปแบบของข้อมูลเท็จไปเลย คือสร้างเรื่องขึ้นมาโดยตรง โดยเรื่องเท็จลักษณะนี้ยังคงสามารถตรวจสอบได้ง่าย แต่เรื่องที่ตรวจสอบได้ยากมักจะมาในรูปแบบของเรื่องเล่า หรือ Narrative ที่ปนมากับข้อเท็จจริง ได้แก่

• บางส่วนมีข้อที่ไม่จริง
• มีความคิดเห็น
• มีอารมณ์ความรู้สึก
• มีวาทกรรม

ทั้งหมดเหล่านี้เป็นเรื่องที่ยากในการที่จะบอกว่าจุดไหนจริง หรือจุดไหนไม่จริง เพราะมันผสมปนเปกันอยู่ภายใน จึงเป็นเรื่องที่จำเป็นจะต้องฝึกทักษะให้ผู้ลงคะแนนแยกแยะเหมือนกัน ว่าอะไรคือข้อเท็จจริง อะไรคือความคิดเห็น อะไรคือความรู้สึก

ยกตัวอย่างวาทกรรมพรรคนี้ขายชาติ พรรคนี้ทุนเทา พรรคนี้ชังชาติ หรือพรรคนี้ล้มสถาบัน ซึ่งทุกอย่างที่กล่าวมามักจะมาในลักษณะเรื่องเล่า ซึ่งถ้าหากไปตรวจสอบดูจริง ๆ จะพบว่า แต่ละเรื่องก็อาจจะไม่ใช่ข้อเท็จจริงตามนั้น แต่มีการปะปนกันของข้อเท็จจริง และข้อไม่จริง ซึ่งจะไม่สามารถบอกได้ว่า ไม่จริงทั้งหมดหรือถูกทั้งหมด

อีกทั้งเป็นเรื่องที่ยากที่จะฟันธงว่า ใช่หรือไม่ใช่ และเป็นเรื่องที่ผู้บริโภคหรือผู้รับสาร ต้องใช้ดุลพินิจแยกแยะด้วยตนเองให้ได้ แต่สำคัญที่สุดคือ หากเป็นเรื่องที่บิดเบือนไปเลย แม้มันจะตรงกับจริตของเราก็ตาม ก็ขอให้อย่าแชร์ ขอให้เชียร์พรรคที่ชอบด้วยข้อเท็จจริงล้วน ๆ จะดีกว่า

คุณสุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งภาคีโคแฟค (ประเทศไทย)

อย่างไรก็ตามหากเราหลงไปสนับสนุนข้อมูลที่เป็นข้อเท็จ จริงบ้างไม่จริงบ้าง หรือบิดเบือนบ้าง ก็จะเกิดสิ่งที่เรียกว่าความไม่เป็นธรรม ก่อให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า Missinform คือการได้รับข้อมูลที่ไม่ถูกต้องครบถ้วน จนนำไปสู่การตัดสินใจผิด ซึ่งเป็นเรื่องที่ไม่ควรจะเกิดขึ้น เพราะทุกคนควรจะอยู่บนพื้นฐานของ Fact Free Fair คือมีเสรีภาพในการโหวต ตามข้อเท็จจริง และเป็นธรรมกับทุกฝ่าย

Checklist: 3 ขั้นตอนหยุด “ข่าวสีเทา” ก่อนเข้าคูหา

หากคุณเจอข่าวที่ทำให้รู้สึก “โกรธจัด” หรือ “สะใจสุด ๆ” ในช่วง 24 ชม. สุดท้าย ให้ทำตามนี้

• หยุด (Pause): อย่าเพิ่งแชร์ แม้ข่าวนั้นจะ “ตรงจริต” คุณแค่ไหนก็ตาม

• เช็ก (Check): วกกลับไปหาข่าวเก่า หรือเช็กจากสำนักข่าวที่น่าเชื่อถือว่ามีข้อมูลนี้หรือไม่

• ถาม (Ask): ข้อมูลนี้ออกมาเพื่ออะไร ? ทำไมต้องออกมาใน 24 ชม. สุดท้าย ที่แคนดิเดตไม่สามารถชี้แจงได้ตามกฎหมายงดหาเสียง ?

ท้ายที่สุดการเลือกตั้งที่มีคุณภาพต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของ Fact-Free-Fair การส่งต่อข้อมูลสีเทาเพียงหนึ่งครั้ง อาจเปลี่ยนผลการตัดสินใจของใครหลายคนบนข้อมูลที่บิดเบือนได้ ดังนั้นเพื่อให้ทุกคนตัดสินใจเลือกตั้งได้อย่างถูกต้องไปพร้อมกับข้อมูลสีเทาเหล่านี้ จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะตรวจสอบข่าวที่พบ เพื่อให้การเลือกตั้งอยู่บนพื้นฐานของการพิจารณาจากนโยบาย ไม่ใช่อคติที่มีผลมาจากข่าวสีเทา