ส่อง “ประกันสังคม” รอบโลก ประกันอย่างไรให้ได้คุณภาพกับสังคม

ประกันสังคมของไทยกำลังกลายเป็นประเด็นร้อน จากข้อสงสัยในหลายประเด็นที่ถูกสังคมตั้งคำถาม ทั้งความมั่นคงของกองทุนในระยะยาว และสิทธิประโยชน์

Thai PBS ชวนไปสำรวจดูประกันสังคม (Social Security) แต่ละประเทศมีสิทธิประโยชน์ที่ช่วยเหลือชีวิตผู้คนในสังคมอย่างไร ช่วยอย่างไรให้เกิดทั้งความยั่งยืนและช่วยให้คนในสังคมปลอดภัย ทั้งนี้ ประกันสังคมในแต่ละประเทศระบบที่แตกต่างกัน แต่โดยรวมแล้วคือระบบที่เก็บเงินรวม จากฝั่งลูกจ้าง นายจ้าง บางแห่งรวมกับรัฐบาลเพื่อสร้างความมั่นคงให้กับลูกจ้างในระยะยาวรวมถึงบั้นปลาย

ประกันสังคมเนเธอร์แลนด์ ระบบบำนาญอันดับ 1 ของโลก

เนเธอร์แลนด์ถือเป็นประเทศที่ได้รับการยอมรับและจัดอันดับให้เป็นประเทศที่มีระบบบำนาญดีที่สุดในโลก จากรายงาน Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 โดยได้รับเกรด A ในหลายด้านทั้งการสร้างสวัสดิการสังคม การบริหารจัดการทำให้เกิดความยั่งยืน ทั้งนี้ ส่วนสำคัญหนึ่งมาจากระบบประกันสังคม

ระบบประกันสังคมของเนเธอร์แลนด์ มีจุดเด่นที่รวมสวัสดิการพื้นฐาน (Social provisions) ประกันภัยแห่งชาติ (National insurance) และประกันภัยพนักงาน (Employee insurance) ไว้ด้วยกัน แหล่งทุนหลักในการสนับสนุนสวัสดิการต่าง ๆ มาจากภาษีซึ่งมีอยู่หลายประเภท มีการจัดเก็บแบบขั้นบันไดยิ่งมีรายได้สูง ยิ่งจ่ายสูงขึ้น และยังมีอัตราการเก็บภาษีที่สูง โดยเก็บจากลูกจ้างประมาณ 10 - 40 % ของรายได้ ขณะที่ด้านนายจ้ายสมบทเพิ่มราว 30 % นอกจากนี้ลูกจ้ายยังต้องจ่ายประกันสุขภาพแยกอีกด้วย โดยภาษีเหล่านี้มีผลถึงชาวต่างชาติที่เข้ามาทำงานในประเทศด้วย

อย่างไรก็ตาม ระบบสวัสดิการของเนเธอร์แลนด์ก็ให้สิทธิประโยชน์ที่รอบด้าน ทั้งเงินชดเชยการว่างงาน โดยได้รับเงินช่วยเหลือ 75 % ของเงินเดือนล่าสุดเป็นระยะเวลา 26 – 36 สัปดาห์ เงินช่วยเหลือเมื่อเจ็บป่วย สิทธิประโยชน์เมื่อเกิดทุพพลภาพ รวมถึงเงินบำนาญของรัฐเพื่อเกษียณอายุ โดยปกติจะได้รับราว 700 – 1000 ยูโร (ประมาณ 25,000 – 36,000 บาท) สวัสดิการเด็กที่ช่วยเหลือผู้ปกครอง เงินช่วยเหลือค่าเช่าที่พัก ถือว่ามีความรอบด้านสำหรับช่วยให้สามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพชีวิตที่ดี

ประกันสังคมเยอรมนี ต้นแบบประกันสังคมแรกของโลก ดูแลตลอดชีวิตถึงยามแก่ชรา

ประกันสังคมมีประวัติศาสตร์ความเป็นมาอันยาวนานโดยจุดเริ่มต้นที่ประเทศเยอรมนีที่เริ่มใช้ระบบประสังคมตั้งแต่ปี 1883 และได้ดำเนินการอย่างต่อเนื่องยาวนานนับ 100 ปี ถือเป็นโครงสร้างทางสังคมอย่างหนึ่งที่สร้างสวัสดิการที่ดีให้แก่ประชาชน จนมีการพัฒนาปรับเปลี่ยนและแพร่หลายไปทั่วโลกในระดับสากล

ประกันสังคมของเยอรมนีมีชื่อว่า Sozialversicherung มีแหล่งทุนเป็นเงินสะสมจากลูกจ้างราว 20 % ของเงินเดือน และจากนายจ้างราว 20 % ของเงินเดือน ระบบประกันสังคมของเยอรมนีมีสิทธิประโยชน์แบ่งออกเป็น 5 ด้าน ได้แก่

ประกันภัยด้านสุขภาพ มีลักษณะร่วมจ่ายเป็นค่าทำเนียนเล็กน้อยแต่ได้รับการรักษาที่มีคุณภาพสูง
ประกันบำนาญ ให้ลูกจ้างได้รับบำนาญหลังเกษียณทุกคนเป็นรายเดือนไปตลอดชีวิต โดยจำนวนเงินจะขึ้นอยู่กับรายได้และจำนวนปีที่ทำงานอยู่ในประเทศเยอรมนี
ประกันการว่างงาน เมื่อเกิดการว่างงานลูกค้าจะได้รับสิทธิประโยชน์เงินช่วยเหลือ
ประกันการดูแลสุขภาพระยะยาว (Long – term care) เป็นการดูแลชีวิตยามชราหรือเมื่อช่วยเหลือตัวเองไม่ได้
ประกันอุบัติเหตุจากการทำงาน ลูกจ้างจะได้รับการคุ้มครองในขณะยังทำงานอยู่

นอกจากนี้ ยังมีสวัสดิการอื่น ๆ นอกเหนือจากประกันสังคมที่ช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นและให้การช่วยเหลือด้านอื่น ๆ กับผู้คนในประเทศโดยมีการเก็บจากภาษีด้านอื่น ๆ เช่น เงินช่วยเหลือเด็ก และเงินช่วยเหลือเด็กเพิ่มเติมสำหรับผู้มีรายได้น้อย เงินช่วยเหลือผู้ปกครอง และมาตรการลดหย่อนภาษีอื่น ๆ

เยอรมนีต้นกำเนิดประกันสังคม เอกลักษณ์ช่วยเหลือ 5 ด้าน (ภาพประกอบบทความ)

ประกันสังคมประเทศกลุ่มนอร์ดิก โมเดลรัฐสวัสดิการชั้นนำของโลก ชีวิตเกษียณสุดสบาย

ประเทศกลุ่มนอร์ดิก ที่ประกอบไปด้วยประเทศ เดนมาร์ก ฟินแลนด์ ไอซ์แลนด์ นอร์เวย์ และสวีเดน ถือเป็นกลุ่มประเทศที่ได้ชื่อว่าผู้คนมีความสุขอันดับต้น ๆ ของโลก ได้ชื่อว่ามีระบบสวัสดิการที่ดี จากรายงาน Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 ที่มีการจัดอันดับระบบบำนาญก็มีกลุ่มประเทศเหล่านี้อยู่ในอันดับต้น ๆ โดยไอซ์แลนด์อยู่ที่อันดับ 2

ระบบประกันสังคมของประเทศกลุ่มนอร์ดิกนอกจากการเป็นประกันสังคมที่เก็บเงินจากลูกจ้าง ร่วมกับนายจ้างในอัตราที่ค่อนข้างสูงและมีสิทธิประโยชน์ด้านประกันสังคมชั้นพื้นฐานครบถ้วนในระดับที่ดี ผ่านทั้งเงินชดเชยว่างงานที่สูง และเงินบำนาญมีบางประเทศสามารถจ่ายรายเดือนได้มากถึงหลักแสนบาท บ้างมีกลไกยิ่งจ่ายสูงจ่ายบำนาญสูงอย่างไม่มีเพดาล ทั้งยังมีจุดเด่นในเรื่องของการมีข้อตกลงการดูแลร่วมกับประกันสังคมในประเทศอื่น

นอกจากประกันสังคมแล้วประเทศกลุ่มนี้ยังมีสวัสดิการถ้วนหน้าที่ดูแลคนทุกกลุ่มให้มีคุณภาพชีวิตพื้นฐานที่ดี เช่น การรักษาพยาบาล สวัสดิการสำหรับคนที่ไม่มีงานทำ รวมถึงค่าเล่าเรียนต่าง ๆ อยู่แล้วด้วย

ในส่วนจุดเด่นที่แตกต่างกันไปของประกันสังคมในแต่ละประเทศ ไอซ์แลนด์มีชื่อเสียงด้านการบริหารกองทุนประกันสังคมในส่วนของบำนาญจนสามารถมีมูลค่าสูงกว่า GDP ที่ทำให้สามารถจ่ายบำนาญได้สูงที่สุดในโลก เดนมาร์กมีโมเดลที่ให้ความสำคัญกับความมั่นคงและยืดหยุ่น มีการให้เงินชดเชยเมื่อตกงานสูงถึง 90 % ของเงินเดือนเป็นเวลา 2 ปี พร้อมมีระบบจัดหางานและสร้างแรงงานคุณภาพขึ้น

นักวิเคราะห์มองกันว่า กลุ่มประเทศนอร์ดิกมีรากฐานมาจากสังคมเกษตรที่ปรับตัวกลายเป็นกลุ่มวิสาหกิจขนาดเล็กจำนวนมาก และมีลักษณะช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ขณะที่พื้นที่ทรัพยากรและจำนวนประชากรที่น้อย ทำให้สังคมมีแนวคิดแบบรวมหมู่มุ่งสร้างโครงสร้างเพื่อประโยชน์ให้กับทุกคน

การบริหารกองทุนประกันสังคมที่ได้ผลตอบแทนสูงทำให้มีการจ่ายบำนาญให้สูงมาก (ภาพประกอบบทความ)

ประกันสังคมสิงคโปร์ อันดับหนึ่งของเอเชีย ให้คนทำงานช่วยตัวเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การจัดการเกี่ยวกับระบบประกันสังคมของสิงคโปร์ก็มีความน่าสนใจเฉพาะตัว ทั้งในแง่ที่ประสบความสำเร็จและแนวคิดในการจัดการที่แตกต่าง
สิงคโปร์ได้รับการยอมรับจากรายงาน Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 โดยคะแนนที่สูงที่สุดของทวีปเอเชีย ทั้งยังเป็นประเทศในภูมิภาคเอเชียประเทศแรกที่ได้รับเกรด A จากการจัดอันดับกองทุนเกี่ยวกับบำนาญของโลก ซึ่งเป็นระดับเดียวกับประเทศในทวีปยุโรปและกลุ่มนอร์ดิก

ลักษณะประกันสังคมของสิงคโปร์ต่างจากประเทศอื่น ๆ ขณะที่ประเทศไทยมีระบบประกันสังคมแยกกับกองทุนสำรองเลี้ยงชีพซึ่งเป็นแบบสมัครใจ ส่วนสิงคโปร์นั้นจะมีกองทุนสำรองเลี้ยงชีพที่ชื่อว่า Central Porvident Fund (CPF) เป็นแบบบังคับเท่านั้น ซึ่งอยู่ภายใต้การดูแลของกระทรวงแรงงาน มีการใช้หลักการแยกกระเป๋า ไม่ได้นำเงินของผู้ประกันตนมารวมกัน แต่เป็นลักษณะใครจ่ายเท่าไหร่ ก็ได้รับคืนพร้อมผลประโยชน์จากการบริหารกองทุนเท่านั้น

จุดเด่นจึงเป็นเรื่องของความยั่งยืนที่รัฐบาลไม่ต้องรับความเสี่ยง เนื่องจากผู้ประกันตนนั้นใช้เงินของตัวเองที่มีดอกผลเพิ่มขึ้น หากใช้สิทธิ์รักษาพยาบาลก็เป็นเงินที่ตัวเองจ่ายเท่านั้น หากไม่ได้ใช้สิทธิประโยชน์ส่วนนี้ เงินที่เหลือจะกลายเป็นบำเหน็จนั่นเอง ขณะที่เงินจ่ายเข้ามาจะถูกจัดสรรให้เป็นรายจ่ายที่ครอบคลุมทั้งค่ารักษาพยาบาล ที่อยู่อาศัย แต่จะไม่มีส่วนของเงินชดเชยกรณีว่างงาน มีการเปิดบัญชีพิเศษเมื่ออายุ 55 ปีเป็นบัญชีเกษียณอายุ มีตัวช่วยอื่น ๆ ร่วม เช่น ประกันอุบัติเหตุระหว่างทำงานที่รัฐบังคับให้เอกชนทำให้ลูกจ้างทุกคน

อย่างไรก็ตาม ลักษณะของกองทุนที่มีแนวคิดให้คนต้องทำงาน แม้จะมีตัวเลขที่ดี แต่ก็มีความกดดันให้คนต้องทำงานอย่างหนัก มีกระแสการไม่เห็นด้วยและมองถึงการปฏิรูปแนวคิดของกองทุนนี้อยู่ เนื่องจากไม่ได้ให้การคุ้มครองคุณภาพชีวิตของทุกคนอย่างแท้จริง โดยเฉพาะแรงงานระดับล่าง

ประกันสังคมคือสิ่งสำคัญสำหรับคนทำงาน และอาจรวมถึงประชาชนทั้งหมดของประเทศ การบริหารเปลี่ยนแปลงพัฒนาเพื่อให้เกิดความก้าวหน้า สามารถให้สิทธิประโยชน์ที่ดีกับผู้คนพร้อมความยั่งยืนถือเป็นความท้าทายสำคัญ

อ้างอิง