การอาบน้ำคือกิจวัตรปกติของคนทั่วไป แต่เมื่อเหล่านักบินอวกาศเดินทางขึ้นไปยังอวกาศแล้ว การอาบน้ำกลับเป็นกิจกรรมที่พวกเขาไม่สามารถทำได้เหมือนกับบนโลก ทั้ง ๆ ที่ในอดีตเราเคยมีสถานีอวกาศที่มีฝักบัวอาบน้ำพร้อมสำหรับการอาบน้ำในอวกาศ แต่ทำไมทุกวันนี้ภายในสถานีอวกาศนานาชาติเราถึงไม่ให้นักบินอวกาศอาบน้ำได้เหมือนกับอดีต
การอาบน้ำคือหนึ่งในกิจวัตรประจำวันที่แสนจะธรรมดาของคนบนโลก หลังจากทำงานเหน็ดเหนื่อยมาทั้งวัน การได้ยืนปล่อยให้สายน้ำเย็น ๆ จากฝักบัวไหลผ่านตัวคงเป็นความรู้สึกที่สดชื่นที่สุด หนึ่งในงานที่หนักหนาและตึงเครียดที่สุดงานหนึ่งก็คงหนีไม่พ้นอาชีพนักบินอวกาศที่ต้องทำงานหนักในสภาวะแวดล้อมที่ไม่เหมือนกับอยู่บนโลก แน่นอนว่าพวกเขาคงโหยหาความรู้สึกที่จะได้อาบน้ำหลังจากวันที่หนักหนาเช่นกัน
แต่ว่าบนอวกาศนั้นไม่มีฝักบัวหรืออ่างให้อาบน้ำ สิ่งที่พวกเขาทำได้มีเพียงแค่การอาบน้ำแห้งหรือเช็ดตัวเท่านั้น ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น
การใช้ฝักบัวอาบน้ำบนสถานีอวกาศนั้นตามมาด้วยปัญหาที่ปวดหัวมากมาย ทั้งเรื่องความสิ้นเปลืองทรัพยากรน้ำที่มีอยู่อย่างจำกัด และที่สำคัญที่สุดคือ "พฤติกรรมของน้ำ" ในสภาวะแรงโน้มถ่วงต่ำ น้ำจะไม่ไหลลงท่อระบายน้ำตามปกติ แต่จะจับตัวเป็นก้อนกลมๆ แล้วลอยเคว้งคว้างไปทั่วทุกทิศทาง ซึ่งหากหยดน้ำเหล่านี้ลอยไปเกาะตามแผงวงจรหรืออุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ นั่นหมายถึงไฟฟ้าลัดวงจรได้เลย
หากย้อนกลับไปมองโครงการอวกาศในอดีต จะพบว่าครั้งหนึ่งเราเคยมีห้องอาบน้ำสำหรับนักบินอวกาศอยู่ในสถานีอวกาศสกายแล็บ (Skylab Space Station) ก่อนที่จะพบว่าห้องอาบน้ำและกิจกรรมอาบน้ำนี้คือสิ่งที่สร้างภาระมากกว่าสร้างความสบายใจ
การอาบน้ำบนสกายแล็บเต็มไปด้วยข้อจำกัดและขั้นตอนที่ยุ่งยาก นักบินอวกาศมีโควตาน้ำจำกัดเพียง 2.8 ลิตรต่อการอาบหนึ่งครั้ง วิธีการคือต้องเข้าไปในตู้ทรงกระบอกและดึงม่านปิดให้มิดชิดเพื่อไม่ให้มีหยดน้ำเล็ดลอดออกไปแม้แต่หยดเดียว และด้วยปริมาณน้ำที่จำกัดเพียงแค่ 2.8 ลิตรต่อการอาบน้ำหนึ่งครั้งทำให้เหมือนเป็นการทำให้ร่างกายชุ่มหมาด ๆ ด้วยหยดน้ำเพียงเท่านั้น ต่างจากการอาบน้ำบนโลกโดยสิ้นเชิง
ปริมาณการใช้น้ำในการอาบน้ำแต่ละครั้งในอวกาศนั้นน้อยกว่ามากเมื่อเทียบกับปริมาณการใช้น้ำในการอาบน้ำแต่ละครั้งบนโลก ซึ่งมีค่าเฉลี่ยปริมาณการใช้น้ำในการอาบน้ำอยู่ที่ 35–70 ลิตรต่อครั้ง สาเหตุที่มีการจำกัดปริมาณน้ำในการอาบน้ำแต่ละครั้งน้อยขนาดนี้ก็เป็นเพราะว่าการอาบน้ำเป็นหนึ่งในกิจกรรมที่สิ้นเปลืองน้ำมาก และในสถานีอวกาศ สกายแล็บไม่ได้มีระบบบำบัดน้ำเสียที่สามารถกรองน้ำให้กลับมาสะอาดได้เหมือนกับระบบของสถานีอวกาศนานาชาติในตอนนี้
การสิ้นเปลืองน้ำไม่ใช่เหตุปัจจัยเดียว เพราะสิ่งที่สำคัญที่สุดคือการทำความสะอาดหลังจากอาบน้ำเสร็จ นักบินอวกาศจะต้องนำเครื่องดูดสุญญากาศมาไล่ดูดหยดน้ำทุกหยดที่เกาะตามร่างกายและผนังตู้ออกให้หมดจนแห้งสนิท เพราะความชื้นและหยดน้ำที่หลงเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย จะกลายเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของเชื้อราและแบคทีเรียชั้นดีในสถานีอวกาศได้ กระบวนการเตรียมตัว อาบน้ำ และเก็บกวาดทั้งหมดนี้ กินเวลาเกือบหนึ่งชั่วโมงเต็ม ซึ่งถือเป็นการสูญเสียเวลาทำงานอันมีค่าของนักบินอวกาศเป็นอย่างมาก
ด้วยเหตุนี้ เมื่อเข้าสู่ยุคของสถานีอวกาศนานาชาติ (International Space Station) ระบบฝักบัวจึงถูกถอดออกไปอย่างถาวร ปัจจุบันนักบินอวกาศเปลี่ยนมาใช้วิธีการทำความสะอาดร่างกายแบบไม่ใช้น้ำล้างออก หรือ Sponge bath ซึ่งคล้ายกับการเช็ดตัวมากกว่า
พวกเขาจะใช้สบู่เหลวและแชมพูสูตรพิเศษที่ไม่ต้องล้างออก บีบหยดน้ำปริมาณเพียงเล็กน้อยจากถุงบรรจุน้ำดื่มลงบนผ้าเช็ดตัวหรือผิวหนังโดยตรง ถูทำความสะอาด แล้วใช้ผ้าแห้งเช็ดซ้ำอีกครั้ง วิธีนี้ทำให้นักบินรักษาความสะอาดของร่างกายได้ภายในเวลาไม่กี่นาที โดยไม่ต้องกังวลเรื่องหยดน้ำหลุดลอย
ความมหัศจรรย์ที่สุดของการดำรงชีวิตในสถานีอวกาศนานาชาติคือ ระบบบริหารจัดการน้ำที่ดีกว่าในสกายแล็บเป็นอย่างมาก ความชื้นหรือหยดน้ำเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่เกิดขึ้นระหว่างการเช็ดตัวจะถูกระบบไหลเวียนของอากาศดูดเข้าไปและบำบัดให้กลับมาเป็นน้ำดื่มที่บริสุทธิ์ยิ่งกว่าน้ำประปาบนโลกให้นักบินอวกาศใช้ในการดำรงชีวิตต่อได้
สุดท้ายแล้วแม้ปัจจุบันนักบินอวกาศบนสถานีอวกาศจะไม่มีฝักบัวใช้ในการอาบน้ำเหมือนกับสมัยของสถานีอวกาศสกายแล็บ แต่ถึงอย่างนั้นพวกเขาก็ยังมีกิจวัตรในการทำความสะอาดร่างกายหลังจากเสร็จสิ้นภารกิจ ซึ่งในอนาคตในยุคสมัยที่การเดินทางไปอวกาศเปิดสำหรับการพาณิชย์เราอาจจะได้เห็นสถานีอวกาศเอกชนรุ่นใหม่ ๆ ที่มีระบบฝักบัวอาบน้ำที่ทันสมัยกลับมาให้เราเห็นกันอีกรอบ คราวนี้การอาบน้ำบนอวกาศอาจจะเป็นกิจกรรมที่ผ่อนคลายและง่ายเหมือนกับอยู่บนโลกก็เป็นได้
เรียบเรียงโดย จิรสิน อัศวกุล
พิสูจน์อักษร ศุภกิจ พัฒนพิฑูรย์
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
