ลองนึกภาพตื่นเช้าขึ้นมาแล้วจะหยิบกล้วยหอมมาปั่นกับนม แต่มือกลับคว้าได้เพียงอากาศ เพราะกล้วยหายไปจากโลกแล้ว!
ทุกวันนี้ “กล้วย” คือแหล่งพลังงานที่ผู้คนมากกว่า 400 ล้านคนพึ่งพาในแต่ละวัน และเป็นพืชอาหารอันดับ 4 ของโลก รองจากข้าวสาลี ข้าว และข้าวโพด แต่ความมั่นคงทางอาหารนี้กำลังสั่นคลอนอย่างหนัก เพราะอุตสาหกรรมกล้วยทั่วโลกถูกขับเคลื่อนด้วยระบบ "เกษตรเชิงเดี่ยว" ที่พึ่งพาสายพันธุ์คาเวนดิช (Cavendish) เพียงชนิดเดียวเกือบทั้งหมด หากมีโรคระบาดที่รุนแรงพอจะโจมตีกล้วยสายพันธุ์นี้ได้ มันจะล้มครืนไปพร้อมกันทั้งโลกได้เลย
ครั้งหนึ่งช่วงปี 1950 กล้วยพันธุ์ Gros Michel พระเอกของตลาดส่งออก ที่ขึ้นชื่อเรื่องความหวานหอมเนื้อแน่น เคยต้องหายไปจากการผลิตเชิงพาณิชย์ เพราะการระบาดของโรคปานามา หรือ โรคตายพราย จนถูกแทนที่ด้วยพันธุ์คาเวนดิชที่ทนทานกว่า แต่ตอนนี้กลับกำลังถูกโจมตีด้วยโรคปานามาสายพันธุ์ใหม่ TR4 แถมเชื้อรานี้สามารถอยู่ในดินได้นานหลายสิบปีโดยไม่ต้องมีต้นกล้วยให้เกาะกิน
โลกร้อน ทำ “กล้วย” สูญพันธุ์
เมื่อบวกกับภาวะโลกร้อน กล้วยหอมที่เรากินกันอยู่อาจกลายเป็นของหายากในอนาคต ข้อมูลล่าสุดจาก Christian Aid ระบุว่าภายในปี 2080 พื้นที่ปลูกกล้วยหลักของโลกในละตินอเมริกาและแคริบเบียน กว่า 2 ใน 3 อาจใช้การไม่ได้อีกต่อไป เนื่องจากอุณหภูมิที่สูงเกินไปทำให้กล้วยเครียดและอ่อนแอต่อโรคมากขึ้น ยิ่งเจอกับฤดูกาลที่ผันผวนก็ยิ่งทำให้เชื้อราแพร่กระจายง่ายขึ้น จนกล้วยรับไม่ไหวอีกต่อไป
แล้วถ้ากล้วยหายไปจริง ๆ โลกจะเสียยิ่งกว่าแค่ผลไม้ที่นำไปทำได้สารพัดเมนู ทั้งแกงหยวกกล้วย กล้วยทอด ข้าวต้มมัด ฯลฯ เพราะในอีกมิติหนึ่งกล้วยคือจิ๊กซอว์สำคัญของระบบนิเวศเขตร้อน ทั้งช่วยบังแดดรักษาความชื้นให้ดิน และเป็นแหล่งอาหารของเหล่านก ค้างคาว ไปจนถึงแมลงตัวเล็ก ๆ
เกษตรกรรมเชิงนิเวศ ช่วยให้ “กล้วย” ได้ไปต่อ
แม้ไทยจะผลิตกล้วยได้ปีละกว่า 1 ล้านตัน แต่ TR4 ที่ระบาดทั่วโลก ก็เริ่มส่งผลกระทบต่อกล้วยหอมของไทยด้วยเช่นกัน ซึ่งทางไปต่ออยู่ที่เกษตรกรรมเชิงนิเวศ ใช้ความหลากหลายของสายพันธุ์ที่ไทยมีเป็นจุดแข็ง
แต่ต้นทุนทางพันธุกรรมนี้จะมีความหมาย ก็ต่อเมื่อผู้บริโภคอย่างเราลองหันมาเปิดใจให้กับกล้วยน้ำว้า กล้วยไข่ กล้วยหักมุก กล้วยเล็บมือนาง ฯลฯ แทนการซื้อแต่กล้วยหอมสายพันธุ์เดิม ๆ เพราะตลาดที่มีความต้องการหลากหลาย คือตลาดที่ผลักดันให้เกษตรกรยังคงรักษาความหลากหลายของสายพันธ์ุเอาไว้ได้
แล้วท่ามกลางโรคระบาดและสภาพอากาศผันผวน ความหลากหลายที่เรามีอยู่เพียงพอแล้วหรือยัง? ร่วมติดตามเรื่องราวของกล้วยต่อได้ ในตอน “กล้วย (ไม่) กล้วย” และติดตามรายการ “จานนี้มีเรื่องโลก” ทุกวันอาทิตย์ 10:00 น. ทางช่อง ไทยพีบีเอส หรือชมสดทาง https://www.thaipbs.or.th/live
ดูเนื้อหารายการตอนอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
- จานนี้มีเรื่องโลก ตอน ข้าวมันไก่ หายใจไม่ออก
- จานนี้้มีเรื่องโลก ตอน หอยแครง หอยแพง
- จานนี้มีเรื่องโลก ตอน พริกน้ำปลา กับปลาที่หายไป
