
นับตั้งแต่ปลายเดือนพฤษภาคม 2569 น้ำดำสระบุรีได้สร้างผลกระทบเป็นวงกว้างต่อพี่น้องประชาชนชาวสระบุรี หน่วยงานรัฐด้านสิ่งแวดล้อมร่วมเข้าตรวจสอบถึงต้นตอแหล่งกำเนิดมลพิษครั้งนี้ ทว่า ผ่านไปครึ่งปี สังคมไทยก็ยังไม่กระจ่างชัดถึงแหล่งกำเนิดน้ำเน่าเสียที่เกิดขึ้น
ตลอดลำคลองหลายสาย ถูกปะปนไปด้วยน้ำดำ น้ำสีชานม น้ำสีเขียว ไปจนถึงพบฟองฟ่อดปริศนาและคราบฟิล์มสีขาวบนผิวน้ำ ไม่ใช่แค่ปู ปลาที่ชาวบ้านเคยหาได้ลดลง จากการเก็บข้อมูลทางระบาดวิทยาของประชาชนในรัศมี 1 กิโลเมตรจากสถานประกอบการเป้าหมาย ครอบคลุมพื้นที่ 4 ตำบล ในอำเภอเมืองสระบุรี จำนวน 368 คน ผลการประเมินเบื้องต้นพบประชาชนทั้งกลุ่มเสี่ยงต่ำและกลุ่มเสี่ยงสูง โดยมีประชาชน 1 รายที่เข้าข่ายได้รับผลกระทบจากโลหะหนักในระดับเสี่ยงสูง

น้ำดำสระบุรีจะมีทางออกหรือไม่ ในวันนี้คงต้องเปลี่ยนคำถามไปหาทางเข้า เพื่อเข้าถึงข้อมูลและข้อเท็จจริงที่จะนำมาซึ่งความเชื่อมโยงกับมลพิษที่รั่วไหลออกมาสู่สาธารณะว่ามาจากที่ใด เป็นข้อสังเกตุสำคัญของวิทยากรส่วนใหญ่ในเวทีเสวนา มีทางออกไหม? “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” (9 พ.ย. 69) จากวิกฤตน้ำดำที่ห้วยตะเข้พาเรื่องแดง สู่เกมรุกตรวจตามเส้นทางการไหลของน้ำไปยังคลองหนองน้ำเขียว (พิกัดต้นน้ำ) ข้อมูลอีก 5% ยังไม่ปรากฏแต่เป็นจิ๊กซอว์ชิ้นสุดท้ายที่วัดใจ วัดความกล้าหาญของหน่วยงานรัฐ ‘ชี้ตัวผู้ก่อมลพิษ’
ปัญหามลพิษทางน้ำในจังหวัดสระบุรีไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของน้ำเปลี่ยนสีหรือกลิ่นผิดปกติที่ชาวบ้านพบเห็น แต่ยังนำไปสู่การตรวจสอบโรงงานอุตสาหกรรมหลายแห่งในพื้นที่ โดยเฉพาะโรงงานที่เกี่ยวข้องกับการฝังกลบ คัดแยก และรีไซเคิลของเสีย ซึ่งอาจมีความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนในแหล่งน้ำและสิ่งแวดล้อมโดยรอบ
ดร. ธนธร ยอดสมสวย นักวิทยาศาสตร์เชี่ยวชาญ กรมโรงงานอุตสาหกรรม ระบุว่า กรมโรงงานอุตสาหกรรมรับทราบถึงความกังวลและผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชน พร้อมยืนยันว่าไม่ได้เพิกเฉยต่อสถานการณ์ที่ผ่านมาได้ร่วมกับหน่วยงานในพื้นที่ ทั้งจังหวัด กรมควบคุมมลพิษ สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 และกรมทรัพยากรน้ำบาดาล ลงพื้นที่ตรวจสอบและเก็บตัวอย่างน้ำ ดิน และสิ่งแวดล้อมจากโรงงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อนำไปวิเคราะห์หาสารปนเปื้อน

นอกจากการตรวจสอบแล้ว กรมโรงงานฯ ระบุว่าได้ดำเนินมาตรการทางกฎหมายกับโรงงานที่พบข้อบกพร่องบางแห่งแล้ว ขณะเดียวกัน กระทรวงอุตสาหกรรมยังมีนโยบายตรวจสอบโรงงานทั่วประเทศที่ประกอบกิจการตามลำดับที่ 105 และ 106 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการคัดแยกของเสียและการรีไซเคิล
เนื่องจากเป็นกิจการที่มีความเสี่ยงทั้งการลักลอบนำเข้าของเสียอันตรายและการลักลอบทิ้งกากอุตสาหกรรม โดยมีคำสั่งให้ยกระดับการกำกับดูแลและตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎหมายของโรงงานให้เข้มข้นขึ้น
ดร. ธนกร กล่าวว่า ในกรณีน้ำเน่าเสียสระบุรี การตรวจสอบโรงงานแห่งแรกเป็นโรงงานลำดับที่ 101 ประกอบกิจการฝังกลบของเสีย ซึ่งกรมโรงงานฯ มีคำสั่งให้หยุดประกอบกิจการบางส่วน โดยเฉพาะบริเวณหลุมฝังกลบของเสียอันตราย หลังตรวจพบความผิดปกติของบ่อรองรับน้ำชะจากหลุมฝังกลบจำนวน 2 บ่อ
บ่อแรกมีลักษณะคล้ายสามเหลี่ยม ตั้งอยู่บริเวณด้านบนของหลุมฝังกลบ ทำหน้าที่รองรับน้ำฝนที่ชะผ่านผ้าใบคลุมหลุมฝังกลบของเสียอันตราย โดย ดร. ธนกร ระบุว่าบ่อดังกล่าวตั้งอยู่นอกพื้นที่โครงการ ส่วนอีกบ่อหนึ่งอยู่ทางด้านตะวันออกของหลุมฝังกลบ มีลักษณะครึ่งวงกลม ใช้รองรับน้ำชะจากหลุมฝังกลบเช่นเดียวกัน ซึ่งอยู่ระหว่างการตรวจสอบและรังวัดเพื่อยืนยันว่าอยู่ภายในขอบเขตโครงการที่ได้รับอนุญาตหรือไม่
“โดยเมื่อวันที่ 4–5 มิถุนายน กรมโรงงานฯ เข้าตรวจสอบและเก็บตัวอย่างน้ำ ดิน และน้ำใต้ดินภายในโรงงาน โดยเก็บตัวอย่างน้ำทั้งหมด 10 ตัวอย่าง ดิน 3 ตัวอย่าง และน้ำใต้ดิน 4 ตัวอย่าง เพื่อตรวจวิเคราะห์ค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) ค่า BOD, COD ของแข็งแขวนลอยและของแข็งละลายน้ำ รวมถึงโลหะหนักหลายชนิด
ผลตรวจจากบ่อสามเหลี่ยมยังพบว่า ค่า COD, TSS, TDS และ TKN รวมถึงโลหะหนัก ได้แก่ ซีลีเนียม ตะกั่ว นิกเกิล สังกะสี สารหนู และโครเมียม 3+ มีค่าสูงกว่ามาตรฐานน้ำทิ้งที่กำหนด ส่วนบ่อครึ่งวงกลมพบค่าความเป็นกรด-ด่าง COD, TSS, TDS, TKN ไขมันและน้ำมัน รวมถึงตะกั่วและโครเมียมสูงกว่ามาตรฐานเช่นกัน” ดร. ธนกร กล่าว
อย่างไรก็ตาม ตัวอย่างดินและน้ำใต้ดินที่เก็บจากพื้นที่โรงงาน เมื่อนำไปเปรียบเทียบกับเกณฑ์การปนเปื้อนตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2559 ยังไม่พบค่าเกินเกณฑ์มาตรฐาน กรมโรงงานฯ จึงสั่งหยุดประกอบกิจการเฉพาะส่วนของหลุมฝังกลบของเสียอันตราย โดยยังต้องตรวจสอบข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตำแหน่งของบ่อรองรับน้ำชะและขอบเขตพื้นที่โครงการเพิ่มเติม
ในขณะที่โรงงานแห่งที่สอง ซึ่งเป็นโรงงานลำดับที่ 105 ประกอบกิจการคัดแยกวัสดุที่ไม่ใช้แล้วประเภทของเสียอันตราย ตั้งอยู่บริเวณคลองหนองน้ำเขียว โดยกรมโรงงานฯ ออกคำสั่งตามมาตรา 39 วรรคหนึ่ง ให้หยุดประกอบกิจการทั้งหมดและปรับปรุงแก้ไขข้อบกพร่องที่ตรวจพบ
ผลตรวจตัวอย่างน้ำพบว่า น้ำชะจากกองวัสดุที่ไม่ใช้แล้วซึ่งระบายออกนอกโรงงานมีค่า TSS หรือปริมาณของแข็งแขวนลอยสูงเกินมาตรฐานน้ำทิ้ง ขณะที่ผลตรวจตัวอย่างกากตะกอน 4 ตัวอย่างจากบริเวณรางระบายน้ำและพื้นที่โดยรอบ พบโลหะหนัก ได้แก่ ตะกั่ว พลวง สารหนู แทลเลียม และสารปรอท โดยกากตะกอนทั้ง 4 ตัวอย่างเข้าข่ายเป็นของเสียเคมีวัตถุตามบัญชี 5.2 (2) ภายใต้กฎหมายวัตถุอันตราย
นอกเหนือจากผลตรวจสารปนเปื้อน กรมโรงงานฯ ยังพบข้อบกพร่องด้านการดำเนินกิจการหลายประการ ทั้งการขยายพื้นที่โรงงานโดยไม่ได้รับอนุญาต การติดตั้งเครื่องจักรเพิ่มเติม และการไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไขท้ายใบอนุญาต รง.4 โดยเฉพาะการนำวัตถุดิบและวัสดุที่ไม่ใช้แล้วไปกองเก็บไว้นอกอาคารโรงงาน ทั้งที่เงื่อนไขใบอนุญาตกำหนดให้จัดเก็บภายในอาคาร
นอกจากนี้ ยังพบการนำวัสดุที่ผ่านการคัดแยกแล้วไปฝังกลบในบ่อน้ำเดิมบริเวณพื้นที่ที่ขยายออกไปนอกเขตโรงงาน รวมถึงการระบายน้ำชะออกสู่แหล่งน้ำสาธารณะ และไม่พบการติดตั้งบ่อสังเกตการณ์ตามข้อกำหนดเกี่ยวกับการจัดการดินและน้ำใต้ดิน
จากข้อบกพร่องดังกล่าว กรมโรงงานฯ จึงมีคำสั่งตามมาตรา 39 วรรคหนึ่ง ให้โรงงานหยุดประกอบกิจการทั้งหมด ส่งผลให้ไม่สามารถรับกากอุตสาหกรรมเข้ามาคัดแยกหรือดำเนินกิจการต่อได้จนกว่าจะปรับปรุงแก้ไขตามคำสั่ง อย่างไรก็ตาม บริษัทแจ้งว่าได้ดำเนินการแก้ไขแล้ว แต่กรมโรงงานฯ พิจารณาว่าบางประเด็นยังไม่สมบูรณ์ จึงอยู่ระหว่างการพิจารณาขยายเวลาให้ปรับปรุงเพิ่มเติม
ส่วนการดำเนินคดี กรมโรงงานฯ ได้แจ้งให้สำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดสระบุรีพิจารณาดำเนินคดีตามกฎหมาย 2 ส่วน ได้แก่ กรณีระบายน้ำทิ้งที่มีค่า TSS เกินมาตรฐานตามกฎหมายโรงงาน และกรณีครอบครองของเสียเคมีวัตถุซึ่งเข้าข่ายวัตถุอันตรายชนิดที่ 3 โดยไม่ได้รับอนุญาตตามกฎหมายวัตถุอันตราย
และโรงงานแห่งสุดท้ายเป็นโรงงานลำดับที่ 106 ประกอบกิจการรีไซเคิลน้ำมันใช้แล้วเพื่อนำมาผลิตเป็นน้ำมันผสมสีทาบ้าน ตั้งอยู่ใกล้คลองเพรียว กรมโรงงานฯ เข้าตรวจสอบเมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม พร้อมเก็บตัวอย่างน้ำและกากตะกอนอย่างละ 4 ตัวอย่าง ก่อนมีคำสั่งตามมาตรา 39 วรรคหนึ่ง ให้หยุดประกอบกิจการทั้งหมดและปรับปรุงแก้ไขข้อบกพร่อง
ผลตรวจน้ำภายในบ่อเก็บของเสียของโรงงานพบค่าบางรายการเกินมาตรฐานน้ำทิ้ง ได้แก่ BOD และ COD รวมถึงตรวจพบสารปรอท ส่วนกากตะกอนทั้ง 4 ตัวอย่างพบโลหะหนักและเข้าข่ายเป็นวัตถุอันตรายชนิดที่ 3 ตามบัญชี 5.2
นอกจากผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ การตรวจสอบของกรมโรงงานฯ ยังพบว่าบ่อดินที่ใช้กักเก็บของเสียภายในโรงงานไม่ได้ปูรองด้วยแผ่น HDPE เพื่อป้องกันการรั่วซึม แต่เป็นบ่อดินโดยตรง อีกทั้งยังมีการระบายน้ำจากบ่อภายในโรงงานผ่านท่อไปยังบ่อดินอีกแห่งซึ่งอยู่นอกเขตโรงงาน รวมถึงพบการกองเก็บวัตถุดิบและของเสียไว้นอกพื้นที่โรงงาน ซึ่งไม่เป็นไปตามเงื่อนไขท้ายใบอนุญาต
ขณะเดียวกัน โรงงานยังขาดอุปกรณ์ป้องกันประกายไฟและการระเบิด (Explosion-proof) ทั้งที่เป็นกิจการเกี่ยวข้องกับน้ำมันและสารไวไฟ รวมถึงไม่มีคันกั้นบริเวณพื้นที่ล้างถังเพื่อป้องกันสารเคมีรั่วไหลหรือหกรั่วออกสู่พื้นที่โดยรอบ และยังไม่ปฏิบัติตามกฎกระทรวงเกี่ยวกับการจัดการดินและน้ำใต้ดิน
กรมโรงงานฯ ระบุว่า ขณะนี้โรงงานถูกสั่งหยุดประกอบกิจการและไม่สามารถรับวัสดุที่ไม่ใช้แล้วเข้ามาจัดการได้ โดยอยู่ระหว่างพิจารณาว่าจะดำเนินการตามมาตรา 39 วรรคสาม เพื่อสั่งปิดโรงงานและเพิกถอนใบอนุญาตประกอบกิจการหรือไม่ เนื่องจากโรงงานยังไม่มีการตอบสนองหรือแจ้งผลการแก้ไขตามกำหนดเวลาอย่างชัดเจน
แม้ผลการตรวจสอบของกรมโรงงานฯ จะพบค่าสารเคมีอันตรายเกินค่ามาตรฐานในโรงงานทั้ง 3 แห่ง แต่ดร. ธนกร ยอมรับว่ายังมีข้อจำกัดด้านเครื่องมือวิเคราะห์สารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs ซึ่งเป็นสารที่กรมควบคุมมลพิษและกรมทรัพยากรน้ำบาดาล ต้องการข้อมูลเปรียบเทียบกับค่า VOCs ที่ตรวจได้ด้านนอกโรงงาน เพื่อเทียบเคียงลายนิ้วมือของสารอันตราย โดยกรมโรงงานฯ ชี้แจงว่าอยู่ระหว่างวางแผนเก็บตัวอย่างและส่งตรวจเพิ่มเติม เพื่อนำข้อมูลมาเชื่อมโยงว่าโรงงานใดอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการลักลอบระบายน้ำทิ้งออกนอกพื้นที่
ประเด็นหนึ่งที่ถูกตั้งคำถามระหว่างการนำเสนอคือ เหตุใดโรงงานลำดับที่ 101 ซึ่งมีการตรวจพบโลหะหนักหลายชนิด จึงถูกสั่งหยุดประกอบกิจการเพียงบางส่วน ขณะที่โรงงานลำดับที่ 105 และ 106 ถูกสั่งหยุดกิจการทั้งหมด เพราะหากวัดขนาดของกิจการ โรงงานลำดับที่ 105 และ 106 ดูจะเป็นกิจการขนาดเล็กที่ยากต่อการสร้างมลพิษน้ำดำสระบุรีได้เป็นวงกว้าง
ด้าน ดร. ธนกร ชี้แจงว่า “การพิจารณาออกคำสั่งต้องดูข้อเท็จจริงและความรุนแรงของข้อบกพร่องในแต่ละกรณี โดยการบังคับใช้กฎหมายมีลำดับจากมาตรการเบาไปหาหนัก หากโรงงานสามารถปรับปรุงแก้ไขและมีเอกสารยืนยันได้ ก็อาจไม่จำเป็นต้องยกระดับไปสู่การปิดโรงงานทั้งหมด อย่างไรก็ตาม หากพบว่ามีการระบายน้ำทิ้งออกนอกโรงงานและมีค่าเกินมาตรฐาน ก็ยังต้องดำเนินการตามกฎหมาย”
อีกทั้งยังเน้นย้ำว่า ผลการตรวจสอบทั้ง 3 โรงงานจึงสะท้อนให้เห็นว่า ปัญหามลพิษในสระบุรีไม่ได้มีเพียงเรื่องของสารปนเปื้อนในน้ำ แต่ยังเกี่ยวข้องกับการจัดการกากอุตสาหกรรม การใช้พื้นที่นอกเขตโรงงาน ระบบรองรับน้ำชะ และมาตรการป้องกันการรั่วไหลของสารอันตราย ซึ่งเป็นประเด็นที่ต้องติดตามทั้งการแก้ไขข้อบกพร่องและการดำเนินคดีของหน่วยงานรัฐ
การแก้ไขปัญหาน้ำดำสระบุรี อาจไม่ได้พิจารณาแค่เพียงว่า โรงงานใดถูกสั่งหยุดกิจการแล้ว แต่อยู่ที่ว่ามาตรการเหล่านั้นจะสามารถหยุดการแพร่กระจายของมลพิษได้จริงหรือไม่ และหน่วยงานรัฐจะสามารถตรวจสอบย้อนกลับไปถึงแหล่งกำเนิดของสารปนเปื้อนในลำคลองได้มากน้อยเพียงใด โดยเฉพาะเมื่อผลตรวจ VOCs ซึ่งอาจเป็นหลักฐานสำคัญในการเชื่อมโยงแหล่งกำเนิดมลพิษ ซึ่งยังอยู่ระหว่างการตรวจสอบเพิ่มเติม
หลังเกิดเหตุการณ์น้ำดำสระบุรี มูลนิธิบูรณะนิเวศได้เป็นอีกหนึ่งหน่วยงานเข้ามาศึกษาปัญหามลพิษในจังหวัดสระบุรี หลังได้รับการประสานจากชุมชนในพื้นที่ซึ่งติดตามสถานการณ์ความผิดปกติของแหล่งน้ำมาอย่างต่อเนื่อง โดยชาวบ้านได้ส่งข้อมูลทั้งภาพถ่าย คลิปวิดีโอ และรายละเอียดเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของสภาพน้ำให้มูลนิธิฯ
การเก็บตัวอย่างของมูลนิธิบูรณะนิเวศ มีทั้งจุดที่สอดคล้องกับตำแหน่งที่กรมควบคุมมลพิษเคยตรวจสอบ และจุดที่ได้รับคำแนะนำจากชาวบ้านซึ่งเฝ้าติดตามความผิดปกติของลำคลองในพื้นที่มาเป็นระยะเวลานาน เป้าหมายสำคัญคือการใช้ข้อมูลจากภาคประชาชนมาประกอบกับข้อมูลของหน่วยงานรัฐ เพื่อให้เห็นภาพการปนเปื้อนที่ครอบคลุมมากขึ้น ทั้งในแหล่งน้ำและตะกอนดินซึ่งอาจเป็นแหล่งสะสมของสารมลพิษในระยะยาว
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าวว่า ผลการตรวจสอบพบจุดที่มีการปนเปื้อนของโลหะหนักในตะกอนดินเกินค่ามาตรฐาน โดยเฉพาะบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีโรงงานอุตสาหกรรมตั้งอยู่ประมาณ 5–6 แห่ง ซึ่งมีจุดการตรวจเทียบกับจุดตรวจวัดของกรมควบคุมมลพิษ

เพ็ญโฉม ระบุว่า ตัวอย่างบางจุดพบการปนเปื้อนของตะกั่วและนิกเกิลในระดับสูงเกินค่ามาตรฐานที่ใช้ประเมินความปลอดภัยของสัตว์หน้าดิน ขณะที่บางจุดมีระดับการปนเปื้อนสูงกว่าค่าที่กำหนดไว้สำหรับการปกป้องสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ สะท้อนให้เห็นถึงความเสี่ยงที่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงความผิดปกติของสีหรือกลิ่นน้ำ แต่ยังเกี่ยวข้องกับคุณภาพของตะกอนดินและระบบนิเวศในแหล่งน้ำด้วย
“เมื่อเทียบจุดตรวจของกรมควบคุมมลพิษกับของมูลนิธิบูรณะนิเวศจะพบลักษณะสำคัญของการปนเปื้อน 3 ประการ ได้แก่ การพบสารมลพิษหลายชนิดร่วมกัน การกระจุกตัวของจุดปนเปื้อนบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียวและคลองเกด และการสะสมของโลหะหนักในตะกอนดินเป็นระยะเวลานาน” เพ็ญโฉม กล่าว
ข้อมูลเหล่านี้ทำให้มูลนิธิฯ ตั้งข้อสังเกตว่าแหล่งกำเนิดมลพิษที่ควรได้รับการตรวจสอบเป็นพิเศษคือภาคอุตสาหกรรม โดยเฉพาะกิจการที่เกี่ยวข้องกับการใช้สารเคมี การบำบัดน้ำเสีย และการรับกำจัดของเสียอุตสาหกรรม
ในการพิจารณาโรงงานที่อาจเกี่ยวข้องกับการปนเปื้อน มูลนิธิฯ นำข้อมูลประเภทกิจการและกระบวนการผลิตของโรงงานในพื้นที่ต้นคลองหนองน้ำเขียวมาวิเคราะห์ประกอบกัน โดยพิจารณาทั้งความเป็นไปได้ในการใช้สารเคมีและการปล่อยน้ำเสีย โรงงานบางแห่งถูกตัดออกจากกลุ่มที่ต้องสงสัย เนื่องจากมีลักษณะเป็นคลังสินค้า กิจการจัดเก็บวัสดุ หรือไม่มีขั้นตอนการผลิตที่ใช้สารเคมีอันตรายเข้มข้นและไม่มีการปล่อยน้ำเสียที่สอดคล้องกับลักษณะการปนเปื้อนที่ตรวจพบ
ในขณะที่ บริษัท ที.เอ็น.ซี รีไซเคิล จำกัด เป็นอีกแห่งที่ถูกพูดถึงเช่นกัน เนื่องจากการเก็บตัวอย่างน้ำบริเวณดังกล่าวพบการปนเปื้อนในระดับค่อนข้างสูง ทั้งตะกั่วและสารปนเปื้อนอื่น ๆ รวมถึงพบการปล่อยน้ำเสียบริเวณท้ายโรงงาน ซึ่งประกอบกิจการคัดแยกขยะและขยะอิเล็กทรอนิกส์ อย่างไรก็ตาม ในช่วงเวลาที่มีการนำเสนอข้อมูล กรมโรงงานอุตสาหกรรมได้เข้าตรวจสอบและสั่งปิดโรงงานแห่งนี้แล้ว
เพ็ญโฉม กล่าวว่า จากการพิจารณาประเภทกิจการของโรงงานต่าง ๆ มูลนิธิตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับบริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด (มหาชน) ในฐานะหนึ่งในโรงงานที่ควรได้รับการตรวจสอบอย่างละเอียด เนื่องจากมีการประกอบกิจการเกี่ยวกับการปรับปรุงคุณภาพของเสียรวม การรับฝังกลบวัสดุที่ไม่ใช้แล้วทั้งประเภทอันตรายและไม่อันตราย ตลอดจนการรับบำบัดและกำจัดน้ำเสียที่มีสารปนเปื้อนหลายประเภท
เธอเห็นว่าลักษณะกิจการดังกล่าวมีความเกี่ยวข้องกับประเภทของสารมลพิษที่ตรวจพบในแหล่งน้ำ จึงควรตรวจสอบเพิ่มเติมว่า กระบวนการดำเนินงานของโรงงานมีส่วนเกี่ยวข้องกับปัญหาการปนเปื้อนในลำคลองหรือไม่
เพ็ญโฉม เล่าข้อมูลประวัติการดำเนินกิจการที่นำเสนอระบุว่า BWG ได้รับอนุญาตประกอบกิจการตั้งแต่ปี 2540 โดยเริ่มจากการรับฝังกลบวัสดุที่ไม่ใช้แล้วประเภทไม่อันตราย ก่อนจะมีการขยายกิจการในปี 2544 และ 2546 ครอบคลุมการฝังกลบวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว การปรับปรุงคุณภาพของเสียรวม และการจัดการของเสียอันตราย รวมถึงกิจการโรงงานลำดับที่ 105 และ 106 ต่อมาในปี 2549 บริษัทได้รับใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงานลำดับที่ 106 เพื่อดำเนินกิจการรีไซเคิล
เพ็ญโฉม ตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับประเภทน้ำเสียที่บริษัทรับเข้ามาบำบัด ซึ่งมีทั้งน้ำเสียที่มีสภาพเป็นกรดและด่าง น้ำเสียที่ปนเปื้อนโครเมียม น้ำเสียที่มีโลหะหนักหลายชนิด น้ำเสียที่ปนเปื้อนสารตัวทำละลาย และน้ำเสียจากอุตสาหกรรมฟอกย้อม น้ำเสียเหล่านี้มีองค์ประกอบทางเคมีที่ต้องอาศัยกระบวนการบำบัดเฉพาะทาง มูลนิธิฯ จึงเสนอให้ตรวจสอบว่าระบบบำบัดของโรงงานมีประสิทธิภาพและศักยภาพเพียงพอต่อชนิดและปริมาณน้ำเสียที่รับเข้ามาหรือไม่ รวมถึงมีการจัดการน้ำเสียอย่างถูกต้องตามเงื่อนไขที่ได้รับอนุญาตหรือไม่
นอกจากกระบวนการจัดการของเสียแล้ว อีกประเด็นสำคัญคือการตรวจสอบการปฏิบัติตาม EIA ของบริษัท เพ็ญโฉมกล่าวว่า โดยเฉพาะขนาดพื้นที่โครงการที่ได้รับอนุญาตเมื่อเปรียบเทียบกับพื้นที่ใช้งานจริง เนื่องจากมูลนิธิฯ นำผังโครงการตามรายงาน EIA มาเปรียบเทียบกับภาพถ่ายจาก Google ในปี 2569 และพบข้อแตกต่างของแนวเขตพื้นที่บางส่วนที่ดูเหมือนมีการขยายออกจากขอบเขตเดิม จึงเห็นว่าจำเป็นต้องตรวจสอบว่ามีการใช้พื้นที่เกินกว่าที่ได้รับอนุมัติหรือไม่
รวมไปถึง การตรวจสอบยังควรครอบคลุมระบบรองรับน้ำฝน ระบบระบายน้ำ ระบบบำบัดน้ำเสียทางเคมี และมาตรการป้องกันการรั่วไหลของน้ำปนเปื้อนออกนอกพื้นที่โครงการ โดยเฉพาะศักยภาพของบ่อบำบัดว่ารองรับปริมาณน้ำเสียได้มากน้อยเพียงใด รวมถึงต้องพิจารณาชนิดและปริมาณน้ำเสียที่เข้าสู่กระบวนการบำบัดด้วย
อีกประเด็นหนึ่งที่เพ็ญโฉมตั้งข้อสังเกต คือพื้นที่กันชนหรือ Buffer Zone และพื้นที่สีเขียวรอบโรงงาน ซึ่งต้องตรวจสอบว่ายังคงมีขนาดและสภาพตามที่กำหนดไว้ในรายงาน EIA หรือไม่ เนื่องจากโรงงานตั้งอยู่บริเวณเชิงเขา จึงมีความเป็นไปได้ที่น้ำจะไหลผ่านพื้นที่โครงการลงสู่พื้นที่ที่มีระดับต่ำกว่า หากระบบจัดการน้ำและมาตรการป้องกันไม่เป็นไปตามข้อกำหนด ย่อมเป็นประเด็นที่ต้องตรวจสอบถึงความเสี่ยงในการแพร่กระจายของน้ำปนเปื้อน
อีกทั้ง ยังตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับผังพื้นที่โรงงาน โดยแยกพื้นที่หลุมฝังกลบของเสียอันตรายออกจากพื้นที่ฝังกลบวัสดุที่ไม่ใช้แล้วประเภทไม่อันตราย และเสนอให้ตรวจสอบตำแหน่งของโรงงานรีไซเคิลที่ได้รับใบอนุญาตในปี 2549 ว่าปรากฏอยู่ในผังโครงการที่ได้รับอนุมัติจาก EIA หรือไม่ เนื่องจากผังที่นำเสนอไม่ได้ระบุพื้นที่สำหรับโรงงานรีไซเคิลไว้อย่างชัดเจน จึงควรตรวจสอบว่าการประกอบกิจการดังกล่าวอยู่ภายในขอบเขตที่ได้รับอนุญาตหรือไม่
“กรณีกรมโรงงานอุตสาหกรรมมีคำสั่งปิดพื้นที่บางส่วนของโรงงานเมื่อเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา โดยชี้ว่าพื้นที่ที่ถูกสั่งปิดเป็นเพียงจุดหนึ่งเมื่อเทียบกับพื้นที่โครงการทั้งหมด สิ่งที่มูลนิธิและประชาชนต้องการคือการตรวจสอบย้อนหลังให้ครอบคลุมทั้งประวัติการขยายกิจการ พื้นที่ที่ได้รับอนุญาต กระบวนการบำบัดน้ำเสีย การจัดการของเสียอันตราย และการปฏิบัติตามมาตรการ EIA เพื่อให้สามารถระบุแหล่งกำเนิดและแก้ไขปัญหามลพิษในลำคลองของจังหวัดสระบุรีได้ตรงจุด” เพ็ญโฉม กล่าว
เพ็ญโฉมเน้นย้ำว่า การแก้ไขปัญหาน้ำดำสระบุรี ไม่ใช่แค่การตั้งข้อสงสัยต่อโรงงานแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่เป็นการเรียกร้องให้หน่วยงานรัฐตรวจสอบความเชื่อมโยงระหว่างรูปแบบมลพิษที่ตรวจพบกับกิจกรรมอุตสาหกรรมอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะโรงงานที่รับกำจัดของเสียและบำบัดน้ำเสีย ซึ่งมีความจำเป็นต้องตรวจสอบทั้งกระบวนการดำเนินงานและการปฏิบัติตามกฎหมาย เพื่อให้ข้อสงสัยเกี่ยวกับน้ำปนเปื้อนในสระบุรีได้รับการพิสูจน์ด้วยหลักฐานที่ชัดเจน
ในเวทีเสวนาครั้งนี้ มีการตั้งคำถามถึงความคืบหน้าของการค้นหาหลักฐาน โดยเปรียบเทียบว่าการตรวจสอบแหล่งน้ำสาธารณะภายนอกอาจพบหลักฐานไปแล้วประมาณ 95% ส่วนอีก 5% ที่เหลือยังต้องอาศัยข้อมูลจากภายในสถานประกอบการ โดยเฉพาะการตรวจสอบจากหน่วยงานกำกับดูแลด้านอุตสาหกรรม
ดร. มนัสวี เฮงสุวรรณ นักธรณีวิทยาชำนาญการพิเศษ สำนักอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรน้ำบาดาล กรมทรัพยากรน้ำบาดาล การตรวจสอบของกรมแบ่งออกเป็น 2 ส่วน ได้แก่ น้ำผิวดิน ซึ่งเป็นแหล่งน้ำที่มองเห็นได้ เช่น แม่น้ำ ลำคลอง ห้วย และบึง กับน้ำใต้ดินซึ่งอยู่ลึกลงไปในชั้นดินและชั้นหิน

สำหรับน้ำผิวดิน ผลวิเคราะห์ที่เคยนำเสนอในเวทีเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม 2569 (เวทีแถลงผลการตรวจสารปนเปื้อน วิเคราะห์สาเหตุ และข้อเสนอแก้ปัญหาน้ำเสีย จ.สระบุรี) แสดงให้เห็นคุณลักษณะทางเคมีบางประการที่เรียกว่า Chemical Fingerprint หรือลายนิ้วมือทางเคมีของน้ำ ซึ่งใช้พิจารณาลักษณะเฉพาะของน้ำและช่วยเปรียบเทียบความเชื่อมโยงระหว่างแหล่งน้ำกับแหล่งกำเนิดที่อาจเกี่ยวข้อง
ผลตรวจพบว่าตัวอย่างน้ำในจุดตรวจบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว-คลองเกด มีค่า TC, TDS และ COD อยู่ในระดับสูง ขณะที่สัดส่วนระหว่าง BOD กับ COD ค่อนข้างต่ำ นอกจากนี้ยังพบคลอไรด์ในระดับสูง รวมถึงสารอินทรีย์ที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมอุตสาหกรรม เช่น สารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs และสารกลุ่มฟีนอล
เมื่อพิจารณาการกระจายตัวของค่าทางเคมี พบว่าจุดที่มีค่าสูงมักกระจุกตัวอยู่บริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสถานประกอบการหลายแห่งตั้งอยู่ ข้อมูลดังกล่าวจึงเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินว่าแหล่งกำเนิดมลพิษอาจอยู่บริเวณใด และควรตรวจสอบสถานประกอบการแห่งใดเพิ่มเติม
อย่างไรก็ตาม ลายนิ้วมือทางเคมีเป็นข้อมูลสำหรับใช้วิเคราะห์และเปรียบเทียบ ไม่ใช่ข้อสรุปยืนยันว่าโรงงานแห่งใดเป็นต้นเหตุของการปนเปื้อน การระบุแหล่งกำเนิดจำเป็นต้องมีข้อมูลจากการตรวจสอบที่ครอบคลุมทั้งภายนอกและภายในพื้นที่ประกอบกิจการ
“ในส่วนของน้ำใต้ดิน กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเก็บตัวอย่างน้ำบาดาลในช่วงต้นเดือนมิถุนายน รวมทั้งหมด 34 ตัวอย่าง ครอบคลุม 4 ตำบลที่ได้รับผลกระทบ ได้แก่ ตำบลห้วยแห้ง ตำบลหนองปลาหมอ ตำบลกุดนกเปล้า และตำบลปากข้าวสาร” ดร. มนัสวี กล่าว
บ่อน้ำบาดาลที่สำรวจมีความลึกประมาณ 73-220 เมตร โดยส่วนใหญ่เป็นบ่อที่เจาะลงไปถึงชั้นน้ำบาดาลในชั้นหินแข็ง ข้อมูลดังกล่าวมีความสำคัญต่อการประเมินความเสี่ยง เพราะประชาชนในพื้นที่จำนวนมากยังใช้น้ำจากระบบประปาบาดาล เนื่องจากระบบประปาภูมิภาคยังเข้าไม่ถึงหลายพื้นที่ ขณะที่บางส่วนใช้น้ำจากระบบประปาผิวดิน
ผลตรวจพบว่า คุณภาพน้ำบาดาลส่วนใหญ่ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานน้ำบาดาลที่ใช้บริโภคได้ อย่างไรก็ตาม มีบางพารามิเตอร์ที่พบค่าสูงเกินเกณฑ์เล็กน้อย ได้แก่ เหล็ก แมงกานีส ฟลูออไรด์ และความกระด้าง ซึ่งผู้แทนกรมอธิบายว่าเป็นคุณลักษณะที่พบได้ทั่วไปในชั้นหินให้น้ำที่เป็นหินภูเขาไฟ และเป็นลักษณะเฉพาะทางธรณีวิทยาของพื้นที่ ส่วนโลหะหนักและสารพิษที่ประชาชนกังวล เช่น สารหนูและตะกั่ว ผลตรวจในตัวอย่างน้ำบาดาลส่วนใหญ่ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน
แต่มีจุดหนึ่งที่กรมให้ความสนใจเป็นพิเศษ คือบ่อน้ำบาดาลภายในบริษัท
ดร. มนัสวี กล่าวว่า บ่อน้ำบาดาล จำนวน 1 บ่อ หมายเลขบ่อ 445504-0027 นี้ มีความลึก 111 เมตร ตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่าย (Volatile Organic Compounds: VOCs) หลายชนิด ได้แก่ เบนซิน (Benzene) คาร์บอนเตตระคลอไรด์ (Carbon Tetrachloride) 1,2-ไดคลอโรอีเทน (1,2-Dichloroethane) ไดคลอโรมีเทน (Dichloromethane) และ 1,1,2-ไตรคลอโรอีเทน (1,1,2-Trichloroethane) เป็นต้น
จากผลการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างน้ำบาดาล พบสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) หลายชนิด ซึ่งเป็นสารที่ไม่องค์ประกอบตามธรรมชาติทั่วไปของน้ำบาดาล การตรวจพบสารดังกล่าวจึงเป็นข้อมูลสำคัญที่ควรได้รับการตรวจสอบเพิ่มเติม เพื่อประเมินสาเหตุ แหล่งที่มา และขอบเขตของผลกระทบต่อระบบน้ำบาดาล จึงควรมีการตรวจสอบคุณภาพน้ำในบ่อสังเกตการณ์น้ำใต้ดินภายในบริษัท น้ำผิวดิน น้ำขยะ และน้ำปากท่อจากกิจกรรมต่าง ๆ ภายในบริษัทเพิ่มเติม
ประเด็นนี้ทำให้การตรวจสอบน้ำใต้ดินมีความสำคัญมากกว่าการประเมินว่าน้ำบาดาลที่ประชาชนใช้มีคุณภาพเป็นไปตามมาตรฐานหรือไม่ เพราะยังต้องพิจารณาความผิดปกติที่อาจเกิดขึ้นในบางจุด ซึ่งอาจไม่ปรากฏในตัวอย่างน้ำจากพื้นที่อื่น
ดร. มนัสวี เล่าว่า หลังจากพบว่าบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียวมีค่าทางเคมีบางประการสูงผิดปกติ ข้อมูลจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมและสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดสระบุรีทำให้กรมทรัพยากรน้ำบาดาลระบุสถานประกอบการที่ควรตรวจสอบเพิ่มเติม 2 แห่ง ได้แก่ บริษัท ที.เอ็น.ซี รีไซเคิล จำกัด และบริษัท Better World Green จำกัด เนื่องจากทั้งสองแห่งมีกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการจัดการน้ำเสีย
กรมทรัพยากรน้ำบาดาลได้ทำหนังสือถึงบริษัททั้งสองแห่งเพื่อขอเข้าตรวจสอบ โดยเธอระบุว่า บริษัท ที.เอ็น.ซี รีไซเคิล จำกัด ให้ความร่วมมือและเปิดให้เจ้าหน้าที่เข้าพื้นที่เมื่อวันที่ 21 สิงหาคม 2569
เมื่อเปรียบเทียบภาพถ่ายทางอากาศระหว่างวันที่ 31 พฤษภาคมกับวันที่ 21 สิงหาคม พบว่ามีการเปลี่ยนแปลงภายในพื้นที่อย่างเห็นได้ชัด โดยกองวัสดุหรือกองขยะที่ปรากฏในภาพก่อนหน้านั้นหายไป ขณะที่ในวันที่เจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบ ไม่พบการระบายน้ำเสียออกนอกพื้นที่ อย่างไรก็ตาม การไม่พบการระบายน้ำในวันตรวจสอบเป็นเพียงข้อสังเกต ณ เวลานั้น ไม่ใช่ข้อสรุปว่าก่อนหน้านี้ไม่มีการระบายน้ำเกิดขึ้น
ในส่วนของบริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด(มหาชน) ดร. มนัสวี ระบุว่า บริษัทไม่ได้ปฏิเสธการเข้าตรวจสอบอย่างชัดเจน แต่ก็ไม่ได้ให้ความยินยอมในการเข้าพื้นที่เช่นกัน กรมฯ จึงทำหนังสือประสานไปยังกรมโรงงานอุตสาหกรรมและสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดสระบุรี ตั้งแต่วันที่ 31 สิงหาคม 2569 เพื่อขอให้หน่วยงานกำกับดูแลโดยตรงช่วยอำนวยความสะดวกในการเข้าตรวจสอบ จนถึงวันที่ 9 พ.ย. 69 กรมทรัพยากรน้ำบาดาลระบุว่ายังไม่ได้รับคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษร แม้เวลาจะผ่านไปเกือบ 3 เดือนแล้ว
นอกจากการขอเข้าพื้นที่ เธอยังเสนอให้กรมโรงงานอุตสาหกรรมตรวจสอบคุณภาพน้ำเสียจากทุกจุด โดยเลือกพารามิเตอร์ให้สอดคล้องกับลายนิ้วมือทางเคมีที่ตรวจพบก่อนหน้านี้ เพื่อให้สามารถนำผลตรวจมาเปรียบเทียบและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างแหล่งน้ำสาธารณะกับแหล่งกำเนิดที่อาจเกี่ยวข้องได้
“โดยเฉพาะ การตรวจสารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs ซึ่งเป็นกลุ่มสารที่ต้องใช้วิธีเก็บตัวอย่างเฉพาะ เนื่องจากสารเหล่านี้สามารถระเหยออกจากตัวอย่างได้ง่าย หากเก็บรักษาไว้นานเกินไปอาจทำให้ผลวิเคราะห์คลาดเคลื่อน” ดร. มนัสวี กล่าว
กรมทรัพยากรน้ำบาดาลยังระบุว่า หากกรมโรงงานอุตสาหกรรมมีข้อจำกัดในการตรวจวิเคราะห์ VOCs ก็สามารถประสานให้กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเข้าดำเนินการได้ โดยพร้อมสนับสนุนการตรวจสอบหากได้รับอนุญาตให้เข้าพื้นที่
ดร. มนัสวี มองว่าปัญหาน้ำเสียสระบุรีมีทางออก เนื่องจากปัจจุบันมีทั้งเครื่องมือ เทคโนโลยี และบุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญในการวิเคราะห์ปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่สิ่งที่ยังขาดอยู่คือโอกาสในการเข้าถึงพื้นที่เพื่อเก็บข้อมูลให้ครบถ้วน
การระบุแหล่งกำเนิดสารปนเปื้อนไม่สามารถอาศัยเพียงผลตรวจจากแหล่งน้ำสาธารณะหรือข้อมูลจากภาพถ่ายทางอากาศ แต่ต้องตรวจสอบองค์ประกอบต่าง ๆ อย่างรอบด้าน ทั้งน้ำผิวดิน น้ำใต้ดิน ระบบบำบัดน้ำเสีย และกิจกรรมภายในสถานประกอบการ เพื่อให้สามารถวิเคราะห์สาเหตุได้อย่างถูกต้องและเป็นธรรมกับทุกฝ่าย
แม้ผลตรวจน้ำบาดาล 34 ตัวอย่างที่ส่วนใหญ่ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ไม่ได้ทำให้ประเด็นการปนเปื้อนสิ้นสุดลง เพราะการพบ VOCs ในบ่อบาดาลภายในบริษัทก็เป็นข้อมูลที่ต้องตรวจสอบต่อ เช่นเดียวกับผลตรวจน้ำผิวดินที่พบลักษณะทางเคมีผิดปกติบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว
“การจะหาทางออกของปัญหา อาจต้องเริ่มจากการหาทางเข้าไปในพื้นที่ให้ได้ก่อน” ดร. มนัสวี กล่าว
การหาทางออกน้ำดำสระบุรีจำเป็นจะต้องบูรณาการกันทั้งระบบการจัดกากอุตสาหกรรม ตั้งแต่หน่วยงานส่วนกลาง ไปจนถึงระดับชุมชน โดยเฉพาะหน่วยงานระดับท้องถิ่นที่ต้องเร่งสร้างมาตรการป้องกันเชิงรุก ก่อนที่ผลกระทบจะซึมลึกเข้าสู่ชุมชน
ธนาวุธ โนราช ผู้อำนวยการส่วนตรวจและบังคับใช้กฎหมาย สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 (สระบุรี) กรมควบคุมมลพิษ เล่าย้อนว่า หลังย้ายมาปฏิบัติงานในพื้นที่เมื่อปี 2566 ได้รับแจ้งจากประชาชนในพื้นที่กุดนกเปล้าว่าพบความผิดปกติของน้ำ จึงลงพื้นที่ตรวจสอบและพบสภาพน้ำที่ไม่เป็นไปตามธรรมชาติ โดยเฉพาะบริเวณที่มีฝายกั้นน้ำ เมื่อน้ำถูกกักไว้เป็นเวลานานก็เกิดกลิ่นเหม็นและสร้างความเดือดร้อนให้แก่ประชาชนที่อาศัยอยู่ใกล้เคียง

ต่อมาเมื่อประชาชนร้องขอให้เปิดฝายเพื่อระบายน้ำที่มีกลิ่นเหม็น ธนาวุธระบุว่ามีการดำเนินการเปิดทางน้ำ ทำให้น้ำไหลลงไปยังบริเวณใกล้โรงเรียนสวนกุหลาบ ก่อนเคลื่อนต่อไปยังอ่างเก็บน้ำคลองเพรียว เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้เห็นความเชื่อมโยงของลำน้ำแต่ละช่วง และความจำเป็นที่จะต้องติดตามคุณภาพน้ำให้ครอบคลุมทั้งต้นน้ำและปลายน้ำ
หนึ่งในเครื่องมือที่สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 ใช้ในการเฝ้าระวัง คือการติดตามปริมาณน้ำฝนควบคู่กับการตรวจสอบสภาพน้ำในลำน้ำ เนื่องจากลำน้ำบางสายไม่ได้มีต้นน้ำตามธรรมชาติ หากไม่มีฝนตกก็อาจไม่มีน้ำไหลตามปกติ
ธนาวุธ ระบุว่า หากวันใดไม่มีฝนตก แต่กลับพบว่ามีน้ำไหลในลำน้ำ อาจเป็นสัญญาณที่ต้องตรวจสอบเพิ่มเติม โดยเฉพาะเมื่อพบความผิดปกติของสีหรือกลิ่นน้ำ เพราะอาจมีการระบายน้ำจากแหล่งอื่นเข้ามา
จากประสบการณ์การทำงานในพื้นที่ ธนาวุธกล่าวถึงกรณีที่เคยพบการระบายน้ำหรือสูบน้ำจากโรงงานออกมาในช่วงเวลาที่ไม่มีฝนตก แต่เมื่อลงพื้นที่ตรวจสอบตามแนวลำน้ำกลับไม่พบว่ามีน้ำไหลตามปกติ จึงต้องอาศัยการติดตามอย่างต่อเนื่องและการตรวจสอบในช่วงเวลาที่เหมาะสม เพื่อไม่ให้พลาดเหตุการณ์ที่อาจเกิดขึ้นเพียงชั่วคราว
ธนาวุธ ได้กล่าวถึง ข้อจำกัดสำคัญคือ เจ้าหน้าที่สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษในฐานะพนักงานควบคุมมลพิษ ไม่ได้มีอำนาจเข้าไปตรวจสอบทุกส่วนของการประกอบกิจการโรงงานได้โดยตรง การตรวจสอบของหน่วยงานจึงมุ่งไปที่ระบบบำบัดน้ำเสียและคุณภาพน้ำที่ระบายออกมา ขณะที่การตรวจสอบกระบวนการผลิตหรือพื้นที่อื่นภายในโรงงานต้องอาศัยหน่วยงานที่มีอำนาจตามกฎหมายเข้าดำเนินการ
“เมื่อพบความผิดปกติ หน่วยงานจึงต้องส่งข้อมูลให้หน่วยงานกำกับดูแลเข้าตรวจสอบว่ามีการระบายน้ำทิ้งหรือการดำเนินกิจการที่ไม่เป็นไปตามกฎหมายหรือไม่ หากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้รับข้อมูลและเข้าตรวจสอบ ก็พร้อมสนับสนุนข้อมูลและชี้จุดที่พบความผิดปกติ เพื่อให้การตรวจสอบดำเนินต่อไปได้” ธนาวุธ กล่าว
ด้าน รชธภร ฐานะวร ผอ.ส่วนสิ่งแวดล้อม สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติฯ จ.สระบุรี กล่าวว่า กลไกเดิมแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่ยังเข้าไม่ถึงต้นตอ

รชธภรระบุว่า จังหวัดเริ่มตั้งคณะทำงานแก้ไขและป้องกันปัญหาน้ำเน่าเสียจากสถานประกอบการตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 2567 โดยใช้กลไกความร่วมมือระหว่างหน่วยงานราชการ ภาคประชาชน และผู้ประกอบการในพื้นที่ เพื่อร่วมกันติดตามและแก้ไขปัญหา
อย่างไรก็ตาม รชธภรยอมรับว่า ทำงานในช่วงแรกยังมีข้อจำกัด และบางมาตรการอาจแก้ปัญหาได้เพียงบางส่วน โดยเฉพาะปัญหากลิ่นเหม็นซึ่งส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันของประชาชน นายอำเภอแก่งคอยจึงพยายามหาแนวทางบรรเทาปัญหากลิ่น แม้จะยังไม่สามารถจัดการปัญหาน้ำสีดำได้โดยตรง
หนึ่งในมาตรการที่นำมาใช้คือการโยน EM ลงในแหล่งน้ำเพื่อบรรเทาปัญหาเฉพาะหน้า นอกจากนี้คณะทำงานจังหวัดยังสร้างฝายกั้นตะกอนในหลายจุด เพื่อป้องกันไม่ให้ตะกอนไหลไปตามลำน้ำ รวมถึงใช้วิธีดูดตะกอนออกไปบำบัด
แต่แนวทางเหล่านี้ก็มีข้อถกเถียงในพื้นที่ การสร้างฝายอาจทำให้น้ำถูกกักอยู่ด้านบนและเกิดกลิ่นเหม็นเพิ่มขึ้น ขณะที่การดูดตะกอนออกจากลำน้ำก็มีคำถามตามมาว่า จะส่งผลต่อการเก็บรักษาหลักฐานการปนเปื้อนหรือไม่
แต่เมื่อเวลาผ่านไป จังหวัดเห็นว่าการทำงานในรูปแบบเดิมยังไม่เพียงพอ โดยเฉพาะการค้นหาแหล่งกำเนิดมลพิษและการสร้างหลักฐานที่สามารถนำไปใช้ดำเนินการตามกฎหมายได้
วันที่ 21 กรกฎาคม 2569 จังหวัดมีคำสั่งแต่งตั้งคณะทำงานชุดใหม่ โดยเริ่มประชุมครั้งแรกเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม 2569 เพื่อปรับแนวทางการแก้ปัญหาให้มีข้อมูลทางวิชาการรองรับมากขึ้น และให้หน่วยงานส่วนกลางเข้ามาช่วยตรวจสอบประเด็นที่จังหวัดยังไม่สามารถหาคำตอบได้
หนึ่งในหน่วยงานที่ได้รับเชิญคือกรมทรัพยากรน้ำบาดาล ซึ่งเข้ามาให้ข้อมูลด้านวิชาการเกี่ยวกับพื้นที่และการปนเปื้อน รวมถึงมูลนิธิบูรณะนิเวศที่ร่วมเสนอข้อมูลจากการตรวจสอบก่อนหน้านี้ จังหวัดระบุว่าข้อมูลจากการประชุมทำให้เห็นภาพปัญหาชัดเจนขึ้น แม้จะยังไม่สามารถตอบได้ครบถ้วนว่าแหล่งกำเนิดมลพิษอยู่ที่ใดและต้องดำเนินการอย่างไรต่อไป
อีกแนวทางหนึ่งคือการใช้กลไก Regulatory Sandbox โดยประสานสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทยสนับสนุนงบประมาณเพื่อจ้างสถาบันวิจัยสิ่งแวดล้อมเพื่อความยั่งยืน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เข้ามาศึกษาข้อมูลอย่างละเอียดเพิ่มเติม
การศึกษาดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลจากหลายแหล่ง ทั้งข้อมูลการตรวจวัดในพื้นที่ ข้อมูลจากหน่วยงานรัฐ และข้อมูลทางวิชาการ โดยความก้าวหน้าที่นำเสนอเมื่อวันที่ 6 ในช่วงก่อนการบรรยายครั้งนี้มีทิศทางสอดคล้องกับข้อมูลที่หน่วยงานอื่นตรวจพบ แต่ยังไม่สามารถสรุปคำตอบทั้งหมดเกี่ยวกับแหล่งกำเนิดและแนวทางแก้ไขได้
ท่ามกลางการรอคอย น้ำดำสระบุรียังไม่พบแหล่งกำเนิดมลพิษ แต่ผลการตรวจสุขภาพของชาวบ้านพบโลหะหนักปนเปื้อนในร่างกาย
นอกจากการตรวจสอบคุณภาพน้ำ จังหวัดยังตั้งกลไกประเมินผลกระทบด้านสุขภาพ โดยสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดดำเนินการเก็บข้อมูลทางระบาดวิทยาจากประชาชนในรัศมี 1 กิโลเมตรจากสถานประกอบการเป้าหมาย ครอบคลุมพื้นที่ 4 ตำบล จำนวน 368 คน โดยมีการพบประชาชนรายหนึ่งเข้าข่ายได้รับผลกระทบจากโลหะหนักที่ปนเปื้อนมาในสายน้ำแล้ว
“ผลการประเมินเบื้องต้นพบประชาชนทั้งกลุ่มเสี่ยงต่ำและกลุ่มเสี่ยงสูง โดยมีประชาชน 1 รายที่เข้าข่ายได้รับผลกระทบจากโลหะหนักในระดับเสี่ยงสูง ซึ่งอาจต้องได้รับการตรวจเพิ่มเติมเพื่อประเมินผลอย่างละเอียด” รชธภร กล่าว
รชธภรกล่าวว่า ในการประชุมคณะทำงาน จังหวัดกำหนดแนวทางสำคัญว่า ก่อนจะดำเนินการฟื้นฟูแหล่งน้ำ ต้องควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษให้ได้ก่อน โดยมอบหมายให้หน่วยงานด้านอุตสาหกรรมและคณะทำงานที่เกี่ยวข้องเร่งตรวจสอบต้นทางในช่วง 3 เดือน พร้อมนำข้อมูลจากการศึกษาของจุฬาฯ และกรมทรัพยากรน้ำบาดาลมาประกอบการวิเคราะห์
เหตุผลสำคัญคือ แม้จะมีการสั่งปิดโรงงานอย่างน้อย 2-3 แห่งแล้ว แต่จังหวัดยังไม่มั่นใจว่าการดำเนินการดังกล่าวจะทำให้ปัญหาสิ้นสุดลงหรือไม่ โดยเฉพาะเมื่อเข้าสู่ปี 2570 น้ำจะกลับมาดำอีกหรือไม่ และการหยุดกิจการบางแห่งจะทำให้คุณภาพน้ำฟื้นตัวได้จริงเพียงใด
อีกประเด็นที่จังหวัดให้ความสำคัญคือผลกระทบต่อระบบผลิตน้ำประปา โดยเฉพาะเทศบาลเมืองที่ใช้น้ำดิบจากแม่น้ำป่าสัก ซึ่งมีจุดระบายน้ำจากคลองเพรียวอยู่ใกล้บริเวณจุดสูบน้ำ ขณะนี้เทศบาลได้ดำเนินการแก้ไขในระดับหนึ่ง และจัดทำโครงการระบบบำบัดน้ำก่อนเข้าสู่กระบวนการผลิตน้ำประปา เพื่อป้องกันความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นกับประชาชนผู้ใช้น้ำ
ส่วนตะกอนดินที่สะสมในลำน้ำยังเป็นอีกปัญหาที่ต้องจัดการ โดยข้อมูลจากการศึกษาของจุฬาฯ พบข้อบ่งชี้เรื่องการสะสมของตะกอนที่คาดว่าอาจมีโลหะหนักปนเปื้อน จังหวัดสระบุรีจึงเตรียมนำผลการศึกษาเข้าสู่การประชุมครั้งถัดไป ซึ่งคาดว่าจะจัดขึ้นในช่วงต้นเดือนมีนาคม
“ข้อมูลที่มีอยู่ชี้ให้เห็นความผิดปกติบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว แต่ข้อจำกัดสำคัญคือยังไม่สามารถเข้าถึงจุดเกิดเหตุเพื่อตรวจสอบได้โดยตรง ข้อมูลที่รวบรวมได้จึงถูกส่งต่อให้หน่วยงานที่มีอำนาจอนุญาตและบังคับใช้กฎหมายดำเนินการตามบทบาทหน้าที่” รชธภร กล่าว
โจทย์ของจังหวัดในระยะต่อไปจึงไม่ใช่เพียงการบรรเทากลิ่นเหม็นหรือฟื้นฟูสภาพน้ำ แต่ต้องทำให้การตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษมีหลักฐานเพียงพอ และทำให้หน่วยงานที่มีอำนาจสามารถบังคับใช้กฎหมายได้อย่างครบถ้วน เพื่อป้องกันไม่ให้ปัญหาน้ำดำกลับมาเกิดซ้ำ และให้ประชาชนได้รับการแก้ไขผลกระทบอย่างยั่งยืน
ดร. พูนศักดิ์ จันทร์จำปี ผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการกากอุตสาหกรรมและสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร กล่าวว่า การแก้ปัญหาน้ำดำในจังหวัดสระบุรีไม่ควรหยุดอยู่ที่การบรรเทากลิ่นหรือจัดการคุณภาพน้ำในคลอง แต่ต้องย้อนกลับไปตรวจสอบต้นเหตุของมลพิษ โดยเฉพาะระบบจัดการน้ำเสียภายในโรงงานและข้อกำหนดที่ปรากฏในรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ซึ่งอาจมีข้อบกพร่องตั้งแต่ขั้นตอนการประเมิน
“ข้อมูลจากการตรวจสอบแหล่งน้ำที่ผ่านมาเริ่มชี้ให้เห็นความผิดปกติหลายด้านแล้ว คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการรวบรวมข้อมูลเพิ่มเติม แต่เป็นการนำข้อมูลเหล่านั้นไปสู่การจัดการต้นเหตุอย่างจริงจัง พร้อมย้ำว่า การใช้ EM เพื่อแก้ปัญหากลิ่นหรือน้ำเสียเป็นเพียงการจัดการปลายเหตุ ไม่สามารถทดแทนการแก้ไขแหล่งกำเนิดมลพิษได้” ดร. พูนศักดิ์ กล่าว

ดร. พูนศักดิ์ระบุว่า ประเด็นที่ควรตรวจสอบต่อคือรายงาน EIA ฉบับสมบูรณ์ ไม่ใช่เพียงบทสรุปสำหรับผู้บริหารที่เผยแพร่ผ่านระบบ Smart EIA Plus ของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) โดยจากการตรวจสอบเบื้องต้นพบข้อสงสัยเกี่ยวกับการคำนวณปริมาณน้ำชะขยะ การรับน้ำเสียจากภายนอก ความสามารถของระบบบำบัดน้ำเสีย และการประเมินปริมาณน้ำฝนที่ไหลเข้าสู่พื้นที่หลุมฝังกลบ
ข้อสงสัยแรกอยู่ที่ปริมาณน้ำชะขยะจากหลุมฝังกลบ 2 หลุม โดยรายงาน EIA ระบุปริมาณน้ำชะขยะประมาณ 60 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ขณะที่รายงานฉบับก่อนหน้าระบุไว้ประมาณ 130 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ดร. พูนศักดิ์ตั้งคำถามว่า เหตุใดตัวเลขจึงลดลงเกือบครึ่งหนึ่ง และการประเมินดังกล่าวใช้วิธีหรือโปรแกรมคำนวณอย่างไร
แม้รายงานจะอ้างอิงข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก แต่ ดร. พูนศักดิ์ ระบุว่ายังไม่พบรายละเอียดวิธีคำนวณที่ชัดเจน อีกทั้งเมื่อทดลองคำนวณด้วยข้อมูลที่มี พบว่าปริมาณน้ำชะขยะอาจใกล้เคียงกับตัวเลขเดิมที่ 130 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ประเด็นนี้จึงควรได้รับการตรวจสอบเพื่อให้ทราบว่าปริมาณน้ำชะขยะที่นำมาใช้ประเมินใน EIA สอดคล้องกับสภาพการดำเนินงานจริงหรือไม่
ข้อสงสัยถัดมาคือการรับน้ำเสียจากภายนอกเข้ามาบำบัด ซึ่งในรายงาน EIA มีการระบุปริมาณไว้ 200 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน การเพิ่มภาระรับน้ำเสียจากภายนอกเข้ามา ขณะที่ระบบบำบัดเดิมต้องรองรับน้ำชะขยะจากหลุมฝังกลบอยู่แล้ว อาจทำให้ความสามารถในการบำบัดน้ำเสียไม่เพียงพอ
“ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับระบบบำบัดน้ำเสียแบบชีวภาพ ซึ่งรายงานระบุว่ามีขีดความสามารถรองรับน้ำเสียอยู่ที่ 250 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน หากต้องรับน้ำเสียจากภายนอก 200 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ก็จะเหลือกำลังรองรับเพียง 50 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน สำหรับน้ำชะขยะจากหลุมฝังกลบทั้งสองหลุม ซึ่งผมมองว่าอาจไม่เพียงพอต่อการจัดการน้ำชะขยะที่เกิดขึ้นจริง” ดร. พูนศักดิ์ กล่าว
นอกจากปริมาณน้ำแล้ว ยังมีข้อสงสัยเกี่ยวกับคุณภาพน้ำเสียที่เข้าสู่ระบบด้วย โดย ดร. พูนศักดิ์ อธิบายว่า ค่า COD เป็นตัวชี้วัดปริมาณสารอินทรีย์และสารอื่นที่ใช้ออกซิเจนในการเกิดปฏิกิริยาเคมี ขณะที่ระบบบำบัดทางชีวภาพเหมาะกับการจัดการสารอินทรีย์ที่ย่อยสลายได้ทางชีวภาพ จึงต้องพิจารณาคุณสมบัติของน้ำเสียก่อนนำเข้าสู่ระบบ
ในสไลด์ของดร. พูนศักดิ์รายงานระบุว่า หากน้ำเสียมีค่า COD สูงกว่า 120 จะต้องส่งเข้าสู่ระบบบำบัดทางชีวภาพเพิ่มเติม อย่างไรก็ตาม ตัวเลขจากรายงานติดตามผลกระทบสิ่งแวดล้อมที่นำมาแสดงกลับพบว่า น้ำเสียหลังผ่านระบบบำบัดทางเคมีมีค่า COD สูงกว่า 120 หลายเท่า จึงเกิดการตั้งคำถามว่า เมื่อน้ำเสียจากภายนอกมีปริมาณ 200 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน และยังต้องเข้าสู่ระบบชีวภาพอีก ระบบที่มีขีดความสามารถ 250 ลูกบาศก์เมตรต่อวันจะเหลือพื้นที่รองรับน้ำชะขยะได้เพียงพอหรือไม่
อีกประเด็นหนึ่งคือความแตกต่างระหว่างข้อมูลในรายงานติดตามผลกระทบสิ่งแวดล้อมกับตัวเลขที่ ดร. พูนศักดิ์ นำมาเปรียบเทียบ โดยเฉพาะค่า COD ของน้ำจากหลุมฝังกลบขยะอันตราย ซึ่งระบุว่าพบค่าสูงถึงประมาณ 14,000 ขณะที่หลุมฝังกลบขยะไม่อันตรายมีค่าสูงถึงประมาณ 29,000
ดร.พูนศักดิ์ นำตัวเลขดังกล่าวมาเปรียบเทียบกับอัตราส่วน BOD ต่อ COD ซึ่งจากข้อมูลที่ตรวจสอบพบว่าอยู่ที่ประมาณ 0.3–0.4 และตั้งข้อสังเกตว่า หากนำอัตราส่วนดังกล่าวมาคำนวณ อาจสะท้อนว่ามีปริมาณสารอินทรีย์ที่ย่อยสลายได้ทางชีวภาพอยู่ในระดับสูงมาก
ดร. พูนศักดิ์ ยังตั้งข้อสังเกตคือการประเมินปริมาณน้ำฝนในรายงาน EIA ซึ่งอาจไม่ได้รวมปริมาณน้ำฝนที่ตกลงบนพื้นที่ภูเขาโดยรอบหลุมฝังกลบ ทั้งที่น้ำจากภูเขาสามารถไหลลงสู่พื้นที่ด้านล่างและเพิ่มปริมาณน้ำที่เข้าสู่บริเวณหลุมฝังกลบได้
“การประเมินปริมาณน้ำฝนควรพิจารณาพื้นที่รับน้ำโดยรอบ รวมถึงทิศทางการไหลของน้ำ ปริมาณฝน และคุณสมบัติการดูดซับน้ำของดิน เพื่อคำนวณว่ามีน้ำจากพื้นที่ภูเขาไหลลงสู่บริเวณหลุมฝังกลบมากน้อยเพียงใด หากไม่รวมพื้นที่รับน้ำดังกล่าวในการคำนวณ ก็อาจทำให้ประเมินปริมาณน้ำที่เข้าสู่ระบบต่ำกว่าสภาพจริง” ดร. พูนศักดิ์ กล่าว
ข้อสังเกตนี้มีความสำคัญต่อการพิจารณาความเหมาะสมของพื้นที่ตั้งโรงงาน เนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวอยู่ใกล้ภูเขาและบริเวณต้นน้ำ หากประเมินปริมาณน้ำฝนและน้ำไหลบ่าจากพื้นที่โดยรอบอย่างครบถ้วนตั้งแต่ต้น การออกแบบระบบจัดการน้ำและการพิจารณาอนุญาตโครงการจะมีความแตกต่างจากที่เกิดขึ้นหรือไม่
ประเด็นสุดท้ายเกี่ยวข้องกับปริมาณขยะที่นำเข้าสู่หลุมฝังกลบทั้งสองหลุม โดย ดร. พูนศักดิ์ นำข้อมูลจากรายงาน EIA มาคำนวณเปรียบเทียบกับความจุของหลุมฝังกลบ และระบุว่า หลุมฝังกลบขยะไม่อันตรายมีปริมาณขยะสะสมอยู่ในระดับประมาณครึ่งหนึ่งของความจุ ส่วนหลุมฝังกลบขยะอันตรายมีปริมาณเกินกว่าความจุที่คำนวณไว้
การคำนวณดังกล่าวไม่ได้รวมปริมาณขยะในช่วง 7 ปีแรกของการดำเนินงาน หากนำข้อมูลช่วงเวลาดังกล่าวมารวมด้วย ปริมาณขยะสะสมอาจเปลี่ยนแปลงไปอีก จึงเสนอให้หน่วยงานรัฐที่กำกับดูแลตรวจสอบข้อมูลปริมาณขยะจริงและชี้แจงสถานะความจุของหลุมฝังกลบอย่างชัดเจน
หากหลุมฝังกลบถึงความจุแล้ว ควรดำเนินการปิดคลุมอย่างถาวร เพื่อลดโอกาสที่น้ำฝนจะไหลลงไปสัมผัสกับขยะและกลายเป็นน้ำชะขยะ พร้อมจัดการน้ำชะขยะที่ยังตกค้างอยู่ในหลุมอย่างต่อเนื่อง โดยระบุว่าหลุมฝังกลบขยะอันตรายต้องมีการดูแลต่อไปอีก 20 ปี ส่วนหลุมฝังกลบขยะไม่อันตรายต้องดูแลอีก 10 ปี
“การแก้ปัญหาน้ำดำสระบุรีจึงต้องกลับไปตรวจสอบเงื่อนไขการอนุญาตและการดำเนินงานจริง ตั้งแต่การประเมินปริมาณน้ำเสีย การออกแบบระบบบำบัด การคำนวณน้ำฝน ไปจนถึงปริมาณขยะที่สะสมในหลุมฝังกลบ เพราะหากระบบจัดการน้ำเสียมีข้อจำกัดตั้งแต่ต้น การบรรเทาปัญหาที่ปลายทางย่อมไม่เพียงพอที่จะหยุดการเกิดมลพิษได้” ดร. พูนศักดิ์ กล่าว
ความขัดแย้งเรื่องมลพิษในจังหวัดสระบุรีไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในวันนี้ แต่ดำเนินมาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ประชาชนเริ่มร้องเรียนเรื่องกลิ่นและน้ำเสีย ก่อนพัฒนาไปสู่การฟ้องร้องในกระบวนการยุติธรรม ทั้งคดีปกครองและคดีแพ่ง ขณะที่ปัญหาสิ่งแวดล้อมยังคงเป็นข้อกังวลของคนในพื้นที่
ชำนัญ ศิริรักษ์ ทนายความจากเครือข่ายนักกฎหมายจิตอาสาเพื่อสังคม ชวนย้อนดูเส้นทางความขัดแย้งดังกล่าว โดยระบุว่า ประชาชนรับรู้ผลกระทบมาตั้งแต่ระยะแรก และมีการนำข้อร้องเรียนเข้าสู่กระบวนการศาลมาเป็นเวลานาน แม้คดีปกครองจะสิ้นสุดลงแล้วจากคำวินิจฉัยของศาลปกครองสูงสุด ซึ่งเห็นว่าหน่วยงานรัฐไม่ได้บกพร่องในการอนุญาต แต่ข้อมูลเกี่ยวกับความเหมาะสมของพื้นที่และผลกระทบที่มีการตรวจสอบเพิ่มเติมในปัจจุบัน อาจเป็นประเด็นที่ควรนำกลับมาพิจารณาในแง่การกำกับดูแลต่อไป

อีกด้านหนึ่งคือคดีแพ่งที่ประชาชนประมาณ 124 คนยื่นฟ้องโรงงาน(สว.(พ.) 2/2554) ซึ่งใช้เวลาพิจารณายาวนาน ส่วนหนึ่งเป็นผลจากการเสียชีวิตของผู้ฟ้องคดีระหว่างกระบวนการ ทำให้ต้องมีการไต่สวนเพื่อหาผู้แทนหรือทายาทเข้าดำเนินคดีต่อ ส่งผลให้การพิจารณาต้องหยุดชะงักเป็นช่วง ๆ ปัจจุบันคดียังอยู่ระหว่างการพิจารณาของศาลอุทธรณ์
“ศาลชั้นต้นเคยมีคำพิพากษาที่กล่าวถึงแหล่งกำเนิดมลพิษและผลกระทบต่อประชาชน พร้อมกำหนดให้มีการชดใช้ค่าเสียหายแก่ผู้ฟ้องคดีเป็นเงินหลายสิบล้านบาท อย่างไรก็ตาม คดีดังกล่าวเกิดขึ้นก่อนที่ประเทศไทยจะมีระบบการดำเนินคดีแบบกลุ่ม (Class Action) จึงจำกัดผลของการเรียกร้องไว้กับกลุ่มประชาชนที่เป็นโจทก์ในคดีเป็นหลัก” ทนายชำนัญ กล่าว
นอกจากการเรียกค่าเสียหายแล้ว ประชาชนยังมีคำขอให้โรงงานหยุดการกระทำที่ก่อให้เกิดผลกระทบ แต่ในชั้นพิจารณาคดีมีข้อมูลผลตรวจวัดน้ำเสียที่หน่วยงานรัฐดำเนินการตามรอบการติดตามผลกระทบสิ่งแวดล้อม ซึ่งระบุว่าค่าอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน ข้อมูลดังกล่าวมีน้ำหนักต่อการพิจารณาของศาล และเป็นส่วนหนึ่งของเหตุผลที่ศาลอนุญาตให้ประกอบกิจการต่อไปภายใต้เงื่อนไขว่า หากภายใน 2 ปีหลังคดีถึงที่สุดพบว่าผลการตรวจวัดเปลี่ยนแปลงไป ก็อาจมีการแก้ไขคำพิพากษาได้
อย่างไรก็ตาม เมื่อคดียังอยู่ระหว่างการพิจารณาของศาลอุทธรณ์ ทนายชำนัญเห็นว่าหน่วยงานรัฐไม่ควรรอให้กระบวนการยุติธรรมสิ้นสุดลงก่อนจึงเริ่มดำเนินการ แต่ควรพิจารณาว่าจะใช้ช่องทางทางกฎหมายใดเพื่อให้สามารถควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษและบังคับใช้กฎหมายได้รวดเร็วยิ่งขึ้น
ทนายชำนัญยังได้กล่าวถึงการฟ้องปิดปาก หรือ SLAPP ต่อประชาชนและนักวิชาการที่ออกมาร้องเรียนหรือแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับปัญหาสิ่งแวดล้อม แม้หลายคดีจะจบลงด้วยการยกฟ้อง แต่กระบวนการฟ้องร้องก็อาจสร้างแรงกดดันให้ผู้ได้รับผลกระทบไม่กล้าออกมาเรียกร้อง ขณะเดียวกันก็อาจทำให้หน่วยงานรัฐระมัดระวังจนไม่กล้าดำเนินการอย่างเต็มที่
เมื่อย้อนกลับมาที่เวทีหารือเรื่องน้ำดำสระบุรี ทนายชำนัญประเมินว่า ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่นำเสนอในเวที ทั้งผลตรวจคุณภาพน้ำและข้อมูลจากการตรวจสอบแหล่งน้ำต่าง ๆ ทำให้ภาพของปัญหาชัดเจนขึ้นมาก จนไม่ใช่เพียงการตามหาหลักฐานที่เหลือ แต่เป็นการทำงานของเจ้าหน้าที่รัฐต่างหาก
“ผมคิดว่าเราไม่ได้ตามหาหลักฐานอีก 5% อีกต่อไป แต่สิ่งที่ยังขาดอยู่คืออีก 100% ของการทำหน้าที่โดยหน่วยงานรัฐ เพื่อเปลี่ยนข้อมูลที่มีให้กลายเป็นการหยุด ระงับ และแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม” ทนายชำนัญ กล่าว
เขาตั้งคำถามถึงการตั้งคณะทำงานหลายชุดเพื่อศึกษาและรวบรวมข้อมูลเพิ่มเติม ทั้งที่ผลการตรวจสอบจำนวนหนึ่งเริ่มชี้ให้เห็นความผิดปกติแล้ว พร้อมเสนอว่า หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรพิจารณาใช้อำนาจตามกฎหมายเพื่อควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ ไม่ใช่ปล่อยให้การดำเนินงานวนอยู่กับการประชุมและการตรวจสอบซ้ำโดยไม่มีมาตรการที่ชัดเจน
ทนายชำนัญยังตั้งข้อสังเกตถึงข้อจำกัดในการเข้าตรวจสอบพื้นที่เอกชน โดยเห็นว่าการชั่งน้ำหนักระหว่างสิทธิของผู้ประกอบการกับผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชนจำนวนมาก ควรให้ความสำคัญกับประโยชน์สาธารณะมากขึ้น หากกิจการเอกชนรายหนึ่งก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อสิ่งแวดล้อมและประชาชน หน่วยงานรัฐย่อมต้องพิจารณาใช้อำนาจที่มีเพื่อป้องกันและจำกัดผลกระทบ
นอกจากนี้ ยังเสนอให้ทบทวนบทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งเป็นอีกกลไกหนึ่งที่สามารถเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการปัญหาในพื้นที่ ไม่ควรปล่อยให้ภาระทั้งหมดตกอยู่กับหน่วยงานส่วนกลางหรือคณะทำงานระดับจังหวัดเพียงอย่างเดียว โดยเฉพาะท้ายที่สุด คนที่ได้รับผลกระทบจริง ๆ มีเพียงประชาชนที่ต้องอยู่กับสิ่งแวดล้อมที่ไม่อาจฟื้นคืนกลับมา
“การปล่อยให้ปัญหาลุกลามย่อมเพิ่มทั้งขอบเขตความเสียหายและค่าใช้จ่ายในการฟื้นฟู ขณะที่บทเรียนจากคดีสิ่งแวดล้อมในประเทศไทยแสดงให้เห็นว่า การฟื้นฟูพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบให้กลับคืนสู่สภาพเดิมเป็นเรื่องยากและใช้เวลานาน การจำกัดวงผลกระทบและหยุดแหล่งกำเนิดตั้งแต่วันนี้จึงเป็นเรื่องเร่งด่วน” ทนายชำนัญ กล่าว
อีกด้านหนึ่งคือภาระงบประมาณที่รัฐต้องใช้ในการตรวจสอบและจัดการปัญหา ทั้งค่าตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำ ค่าติดตามพารามิเตอร์ต่าง ๆ และค่าใช้จ่ายในการแก้ไขผลกระทบ ซึ่งล้วนมาจากเงินภาษีประชาชน ทนายชำนัญตั้งคำถามว่า เหตุใดภาระเหล่านี้จึงยังตกอยู่กับภาครัฐและประชาชน ขณะที่ผู้ก่อให้เกิดมลพิษยังไม่ได้เข้ามารับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการตรวจสอบและฟื้นฟูอย่างเพียงพอ
ทนายชำนัญ มีข้อเสนอต่อหน่วยงานที่มีหน้าที่กำกับดูแลควรพิจารณาดำเนินคดีกับแหล่งกำเนิดมลพิษ หากมีพยานหลักฐานเพียงพอ โดยยกตัวอย่างบทบาทของกรมควบคุมมลพิษในการเป็นโจทก์เรียกค่าเสียหาย ทั้งค่าตรวจวิเคราะห์น้ำ ค่าบำบัด และค่าฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม พร้อมสนับสนุนให้หน่วยงานที่มีอำนาจตามกฎหมายออกคำสั่งระงับหรือหยุดการดำเนินการตามขั้นตอน
เขาระบุว่า ภาคประชาชนและนักวิชาการพร้อมสนับสนุนการดำเนินงานของหน่วยงานรัฐ รวมถึงเสนอให้มีการประสานรัฐมนตรีเพื่อผลักดันการใช้อำนาจตามกฎหมายอย่างจริงจัง เพราะปัญหามลพิษในพื้นที่ไม่ได้มีเพียงกรณีน้ำดำ แต่ยังมีกรณีน้ำสีรุ้งและปัญหาสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ ที่สะท้อนข้อจำกัดในการบังคับใช้กฎหมาย
“เจ้าหน้าที่รัฐต้องทำหน้าที่ตามอำนาจและความรับผิดชอบของตน โดยยอมรับว่าเจ้าหน้าที่จำนวนหนึ่งอาจทำงานเต็มที่แล้ว แต่ยังติดข้อจำกัดเรื่องการรอคำสั่งจากผู้บังคับบัญชาระดับสูง อย่างไรก็ตาม หากหน่วยงานมีข้อมูลและพยานหลักฐานเพียงพอ แต่ไม่ดำเนินการตามหน้าที่ ก็อาจนำไปสู่คำถามเรื่องความรับผิดทางกฎหมายของเจ้าหน้าที่ รวมถึงความเป็นไปได้ของการตรวจสอบกรณีละเว้นการปฏิบัติหน้าที่” ทนายชำนัญ กล่าวทิ้งท้าย

ตามที่ปรากฏเป็นข่าวกรณีบริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด (มหาชน) หรือ BWG ร้องขอให้ต้นสังกัด Decode, Thai PBS ตรวจสอบกรณีเวทีเสวนาเรื่อง มีทางออกไหม? “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” และการเผยแพร่ข้อมูลที่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อบริษัท BWG
กองบรรณาธิการ Decode, Thai PBS ขอชี้แจงข้อเท็จจริงใน 5 ประเด็นตามที่ถูกกล่าวหา ดังนี้
1.กรณีที่กล่าวหาว่า ผู้ดำเนินรายการในสังกัด ส.ส.ท. สูญเสียความเป็นกลางและตั้งคำถามในลักษณะชี้นำเพื่อกดดันให้เจ้าหน้าที่รัฐใช้อำนาจสั่งปิดโรงงานนั้น ในข้อเท็จจริงผู้ดำเนินรายการได้ทำหน้าที่ซักถามจากข้อมูลที่วิทยากรนำเสนอข้อมูล ข้อเท็จจริง มิได้มาจากข้อมูลของผู้ดำเนินรายการฯ ดังนั้นในเวทีเสวนาเรื่อง มีทางออกไหม? “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” หากมีประเด็นที่ผู้ชมผู้ฟังยังไม่สิ้นสงสัย ผู้ดำเนินรายการย่อมต้องแสดงบทบาทดำเนินรายการเพื่อตั้งคำถามและขยายประเด็นต่อจากคำอธิบายของวิทยากร โดยคำนึงถึงข้อมูลที่ถูกต้องตามความเป็นจริง ผลกระทบต่อผู้ชมผู้ฟัง และความเชื่อถือต่อองค์การและรายการเป็นสำคัญ นอกจากนี้ยังเปิดกว้างให้ผู้ชมในออนไลน์และพื้นที่จัดเวทีเสวนาฯ ได้แลกเปลี่ยนซักถามวิทยากร ซึ่งเป็นชุดคำถามและความเห็นทั้งในแง่มุมเชิงบวกและเชิงลบต่อหน่วยงานกำกับดูแล อย่างเหมาะสม รอบด้าน
2.กรณีที่บริษัทฯ อ้างอิงข้อมูลจากหน่วยงานกำกับดูแล “ไม่พบหลักฐานการระบายน้ำเสียออกนอกพื้นที่ของ BWG” กองบรรณาธิการฯ มิได้เพิกเฉยต่อข้อมูลของหน่วยงานกำกับดูแล โดยนำเสนอข่าว ข้อมูลและติดตามการทำงานของกรมโรงงานอุตสาหกรรมที่ร่วมกับกรมควบคุมมลพิษและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบ BWG ตั้งแต่วันที่ 4 มิถุนายน 2569 ซึ่งพบข้อบกพร่องเกี่ยวกับการจัดการน้ำชะจากหลุมฝังกลบและระบบระบายน้ำภายในโรงงานของบริษัท BWG กระทั่งมีคำสั่งตามมาตรา 39 วรรคหนึ่ง แห่งพระราชบัญญัติโรงงานให้หยุดประกอบกิจการเฉพาะส่วนหลุมฝังกลบของเสียอันตราย สะท้อนว่ากองบรรณาธิการฯ ไม่ได้ละเลยต่อข้อมูลของภาครัฐและบริษัท BWG โดยได้มีการประสานขอสัมภาษณ์ผู้บริหารบริษัท BWG หลังจากได้รับเอกสารบางส่วนของบริษัทฯ เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569
อย่างไรก็ตาม BWG ยังมีประเด็นที่ต้องติดตาม ทั้งการแก้ไขข้อบกพร่อง การส่งเอกสารประกอบการตรวจสอบ และข้อจำกัดในการเก็บตัวอย่างน้ำบาดาลภายในโรงงาน ซึ่งเป็นภารกิจที่หน่วยงานเกี่ยวข้องอยู่ระหว่างการดำเนินการตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อม ดังนั้นอาจถือได้ว่ากระบวนการตรวจสอบ “ยังไม่สิ้นสุด” จึงไม่อาจด่วนสรุปอย่างรวบรัด
3.กรณีที่เผยแพร่ภาพหลุมฝังกลบของบริษัท BWG ได้ปรากฏภาพที่เปิดผ้าใบคลุม ซึ่งบริษัทฯ อ้างว่า เป็นช่วงเวลาของการดำเนินการฝังกลบตามขั้นตอนการปฏิบัติงานปกติ กองบรรณาธิการฯ ขอยืนยันแหล่งที่มาของภาพในบทความดังกล่าว บันทึกไว้เมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2569 เวลา 09.02 น. ระหว่างการลงพื้นที่ของทีมข่าว Decode, Thai PBS ซึ่งระบุที่มาของภาพอย่างชัดเจน ไม่ได้เป็นภาพตัดต่อ หรือมาจากแหล่งอื่นที่ไม่ทราบแหล่งที่มา ดังนั้น หากบริษัทฯ ยินดีเปิดเผยข้อมูลจากภายในโครงการฯ อันจะเป็นประโยชน์ต่อสาธารณะทีมข่าวฯ พร้อมร่วมสังเกตการณ์และบันทึกภาพ
4. กรณีไม่เปิดโอกาสให้ผู้ได้รับผลกระทบชี้แจงข้อเท็จจริง เนื่องจากปรากฏข้อสังเกตสำคัญที่เกี่ยวข้องกับบริษัท BWG ในการเสวนาเรื่อง มีทางออกไหม? “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 กองบรรณาธิการฯ จึงได้ทำหนังสือขอบันทึกเทปสัมภาษณ์ผู้บริหารบริษัท BWG ลงวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ทั้งอาจเป็นผลดีต่อการรวบรวมรายละเอียดข้อมูลประกอบเกี่ยวกับระบบการจัดการน้ำ ระบบบำบัดน้ำเสีย และมาตรฐานทางวิศวกรรมของหลุมฝังกลบเพื่อให้ทีมข่าว Decode ได้ร่วมสังเกตการณ์ในพื้นที่โครงการฯ ตามที่บริษัท BWG ได้ยืนยันให้ทีมข่าว Decode เข้าพื้นที่โครงการฯ ในวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 นี้
5.กรณีเผยแพร่ข้อมูลทางวิศวกรรมโดยเฉพาะกรณีการนำค่า COD ของเสียจากจุดระบบบำบัดทางเคมีชุดที่ 2 มาจากข้อมูลของวิทยากรในเวทีเสวนาฯ ที่ได้มีการอ้างอิงแหล่งข้อมูลจากรายงานการตรวจติดตามด้านสิ่งแวดล้อม สผ. มีภารกิจเกี่ยวกับการกำหนดนโยบายและแผนการส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมโดยตรง อันเป็นข้อมูลของรัฐที่เชื่อถือได้ หากบริษัท BWG มีข้อมูลที่เป็นประโยชน์ก็นับเป็นโอกาสอันดีที่บริษัทฯ จะได้ชี้แจงข้อมูลทางเทคนิคและวิศวกรรมให้กระจ่างชัดยิ่งขึ้น
ดังนั้น การที่บริษัท BWG เรียกร้องให้ Decode, Thai PBS ระงับการเผยแพร่ภาพและข้อมูลที่ได้ลงพื้นที่เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 หรือเนื้อหาต่อเนื่องอื่นใดที่กำลังอยู่ระหว่างการผลิตของทีมงานไทยพีบีเอส ในขณะที่กรณีปัญหาน้ำเน่าเสีย จังหวัดสระบุรี เป็นประเด็นสาธารณะที่ประชาชนได้รับความเดือดร้อนมาอย่างยาวนาน
กองบรรณาธิการ Decode, Thai PBS ให้ความสำคัญกับการหาทางออกของปัญหา ซึ่งตระหนักและเคารพต่อหลักจริยธรรมของสื่อสาธารณะเพื่อประโยชน์สาธารณะ โดยยึดหลักข้อเท็จจริง เสรีภาพของสื่อมวลชนในการแสวงหาข้อเท็จจริง รอบด้าน รับผิดชอบต่อสาธารณะและปราศจากผลประโยชน์ทับซ้อน อันเป็นสิทธิที่ได้รับการรับรองตามรัฐธรรมนูญและหลักสิทธิมนุษยชนสากล หวังเป็นอย่างยิ่งว่า จะได้รับความร่วมมือจากบริษัท BWG และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการตรวจสอบข้อเท็จจริงจากปัญหาสิ่งแวดล้อมและการปนเปื้อนมลพิษในแหล่งน้ำที่เกิดขึ้น
ภายหลังจากกองบรรณาธิการ Decode, Thai PBS ได้ออกแถลงการณ์เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 ชี้แจง 5 ประเด็นต่อข้อร้องเรียนของ บริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด (มหาชน) (“BWG”) นั้น บริษัทฯ ได้ออกแถลงการณ์โต้แย้งใน 5 ประเด็น ดังต่อไปนี้
1. กองบรรณาธิการ Decode ยอมรับเองว่าเพิ่งติดต่อขอสัมภาษณ์บริษัทฯ “ภายหลัง” จากจัดเวทีเสวนาและถูกร้องเรียนแล้ว (ประเด็นที่ 2 และ 4) ในแถลงการณ์ข้อ 2 และข้อ 4 กองบรรณาธิการ Decode ยอมรับเองว่า ได้จัดเวทีเสวนาเมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 และส่งทีมงานลงพื้นที่เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 แต่เพิ่งทำหนังสือขอสัมภาษณ์ผู้บริหารของบริษัทฯ เมื่อ วันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 (ซึ่งเป็นวันหลังจากที่บริษัทฯ ได้ยื่นหนังสือร้องเรียนจริยธรรมวิชาชีพต่อ ส.ส.ท. เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 แล้ว) และได้นำส่งแก่บริษัทฯ เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 จึงเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่กองบรรณาธิการ Decode ยอมรับเองว่า ก่อนการเผยแพร่เนื้อหาและการจัดเวทีเสวนาที่มีการพาดพิงบริษัทฯ โดยตรง ไม่เคยมีการติดต่อเพื่อเปิดโอกาสให้บริษัทฯ ชี้แจงข้อเท็จจริง (Right of Reply) ตามมาตรฐานจริยธรรมสื่อสาธารณะแต่อย่างใด
นอกจากนี้ การที่แถลงการณ์ข้อ 4 ระบุว่า “บริษัท BWG ได้ยืนยันให้ทีมข่าว Decode เข้าพื้นที่โครงการฯ ในวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 นี้” บริษัทฯ ขอชี้แจงว่า หนังสือของ ส.ส.ท. ลงวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 เป็นเพียงหนังสือแจ้งขอเข้าสัมภาษณ์และขออนุญาตบันทึกภาพในพื้นที่ 4 จุดเท่านั้น และกองบรรณาธิการ Decode เองก็อยู่ในฐานะผู้ถูกร้องเรียนตามกระบวนการสอบสวนของคณะอนุกรรมการรับและพิจารณาเรื่องร้องเรียนจากประชาชน ส.ส.ท. ตามมาตรา 46 แห่ง พ.ร.บ. ส.ส.ท. พ.ศ. 2551 บริษัทฯ จึงได้จัดทำคำชี้แจงข้อเท็จจริงอย่างเป็นทางการเป็นลายลักษณ์อักษรพร้อมหลักฐานทางวิศวกรรมครบทุกประเด็นส่งให้แก่ ส.ส.ท. เพื่อเผยแพร่ต่อสาธารณะโดยไม่ถูกตัดทอน
2. ความย้อนแย้งเรื่อง “กระบวนการตรวจสอบยังไม่สิ้นสุด” และการปกปิดผลตรวจดินและน้ำใต้ดินของกรมโรงงานอุตสาหกรรม (ประเด็นที่ 2) ในแถลงการณ์ข้อ 2 กองบรรณาธิการ Decode ระบุว่า กระบวนการตรวจสอบของหน่วยงานรัฐ “ยังไม่สิ้นสุด จึงไม่อาจด่วนสรุปอย่างรวบรัด” และอ้างว่ามี “ข้อจำกัดในการเก็บตัวอย่างน้ำบาดาลภายในโรงงาน” บริษัทฯ ขอตั้งคำถามต่อสาธารณชนว่า
• ในเมื่อกองบรรณาธิการ Decode ทราบดีว่ากระบวนการตรวจสอบหาต้นตอมลพิษในคลองสาธารณะยังไม่สิ้นสุด เหตุใดในการเสวนาและบทความของ Decode จึงปล่อยให้มีการชี้นำและเชื่อมโยงกล่าวหาบริษัทฯ เพียงรายเดียว?
• กองบรรณาธิการ Decode กล่าวอ้างว่ามี ‘ข้อจำกัดในการเก็บตัวอย่างน้ำบาดาลภายในโรงงาน’ นั้น เป็นการรับฟังข้อมูลเพียงด้านเดียวโดยไม่ตรวจสอบเอกสารทางราชการ เนื่องจากข้อเท็จจริงปรากฏว่า
o กรมโรงงานอุตสาหกรรมซึ่งเป็นหน่วยงานกำกับดูแลโดยตรง ได้เข้าเก็บตัวอย่างน้ำใต้ดินภายในโรงงานของบริษัทฯ จำนวน 4 ตัวอย่าง และดิน 3 ตัวอย่าง ไปตรวจวิเคราะห์ตั้งแต่วันที่ 4–5 มิถุนายน 2569 และผลตรวจยืนยันว่าไม่เกินเกณฑ์มาตรฐานทุกจุด รวมถึงไม่พบจุดปล่อยหรือระบายน้ำเสียออกนอกพื้นที่ของ BWG และ
o กรณีหนังสือขอเข้าพื้นที่ของสำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 3 (สระบุรี) ที่ ทส 0710/835 ลงวันที่ 17 สิงหาคม 2569 บริษัทฯ ได้มีหนังสือตอบกลับอย่างเป็นทางการ ที่ BWG 08/69-115 ลงวันที่ 20 สิงหาคม 2569 ยืนยันความพร้อมในการให้ความร่วมมือ แต่ขอให้หน่วยงานชี้แจงหลักเกณฑ์ทางวิชาการและกำหนดเงื่อนไขเพื่อป้องกันการนำข้อมูลที่ยังไม่ยุติไปเผยแพร่ชี้นำในเวทีเสวนาเหมือนที่เคยเกิดขึ้น ซึ่งสำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 3 ได้รับหนังสือตั้งแต่วันที่ 20 สิงหาคม 2569 แต่ยังมิได้มีหนังสือชี้แจงตอบกลับมายังบริษัทฯ แต่อย่างใด
3. ผู้ดำเนินรายการไม่ได้เพียงซักถามตามข้อมูลวิทยากร แต่เป็นผู้เอ่ยชื่อบริษัทฯ และชี้นำข้อมูลที่ขัดแย้งกับสไลด์ของภาครัฐ (ประเด็นที่ 1) คำชี้แจงในข้อ 1 ที่อ้างว่าผู้ดำเนินรายการเพียงซักถามตามข้อมูลที่วิทยากรนำเสนอ ไม่เป็นความจริง เนื่องจากในบันทึกการถ่ายทอดสด (ช่วงเวลาประมาณนาทีที่ 12:48 – 13:48 ของการนำเสนอโดยผู้แทนกรมโรงงานอุตสาหกรรม) แม้ในสไลด์ของกรมโรงงานอุตสาหกรรมจะใช้คำว่า “โรงงาน 101” แต่ผู้ดำเนินรายการของ Decode เป็นผู้พูดระบุชื่อ “Better World Green” ออกอากาศด้วยตนเอง และกล่าวชี้นำว่าสารที่ตรวจพบในโรงงาน 101 มีปริมาณมากกว่าโรงงานอื่นเพื่อกดดันให้สั่งปิดโรงงานทั้งหมด ทั้งที่ในสไลด์ของกรมโรงงานอุตสาหกรรมระบุชัดเจนว่าโรงงานอื่น (โรงงาน 105 และ 106) ตรวจพบสารปรอท ของเสียเคมีวัตถุอันตราย และพบท่อระบายน้ำเสียออกสู่ภายนอก ในขณะที่ BWG ไม่พบการระบายน้ำออกนอกพื้นที่และผลตรวจดินและน้ำใต้ดินไม่เกินเกณฑ์มาตรฐาน
4. เวลาถ่ายภาพหลุมฝังกลบ “09.02 น. ของวันที่ 23 มิถุนายน 2569” ยืนยันความจริงของบริษัทฯ (ประเด็นที่ 3) การที่กองบรรณาธิการ Decode ยอมรับในข้อ 3 ว่า ภาพหลุมฝังกลบที่มีการเปิดผ้าใบคลุมบางส่วน บันทึกไว้เมื่อ วันอังคารที่ 23 มิถุนายน 2569 เวลา 09.02 น. ยิ่งเป็นการยืนยันคำชี้แจงของบริษัทฯ ว่าเป็นความจริงทุกประการ เนื่องจากวันที่ 23 มิถุนายน 2569 เป็นช่วงเวลาก่อนที่กรมโรงงานอุตสาหกรรมจะมีคำสั่งให้ชะลอการใช้งานหลุมฝังกลบชั่วคราว (คำสั่งลงวันที่ 7 กรกฎาคม 2569) และเวลา 09.02 น. คือเวลาเริ่มปฏิบัติงานปกติในวันทำการที่เจ้าหน้าที่ต้องเปิดผ้าใบเฉพาะบริเวณหน้างานเพื่อดำเนินการนำกากอุตสาหกรรมลงหลุมฝังกลบ การนำภาพขณะกำลังเปิดหน้างานเวลา 09.02 น. ไปเผยแพร่ประกอบบทความโดยไม่อธิบายว่าเป็นช่วงเวลาปฏิบัติงานตามปกติ จึงทำให้สังคมเข้าใจผิดว่าหลุมฝังกลบถูกเปิดทิ้งไว้ตลอดเวลา อีกทั้งภาพข่าวที่ใช้เป็นหัวข้อข่าวในวันที่ 22 กรกฎาคม 2569 ยังเป็นภาพที่ถูกตัดต่ออย่างชัดเจน จึงไม่สามารถเบี่ยงเบนประเด็นนี้ได้
5. การนำตัวเลขจากรายงาน EIA ของ สผ. มาขีดเส้นเทียบเกณฑ์ “มาตรฐานน้ำทิ้งปลายท่อ” เป็นการบิดเบือนหลักวิศวกรรม (ประเด็นที่ 5) การที่กองบรรณาธิการ Decode อ้างในข้อ 5 ว่า ข้อมูลค่า COD จากจุดระบบบำบัดทางเคมีชุดที่ 2 มาจากรายงานการตรวจติดตามด้านสิ่งแวดล้อมที่ส่งต่อ สผ. อันเป็นข้อมูลของรัฐที่เชื่อถือได้นั้น บริษัทฯ ขอชี้แจงว่า ความคลาดเคลื่อนไม่ได้อยู่ที่ตัวเลขตรวจวัดในรายงาน สผ. แต่อยู่ที่ “การนำเกณฑ์มาตรฐานควบคุมการระบายน้ำทิ้งออกนอกโรงงาน (120 มก./ล.) มาขีดเส้นเปรียบเทียบกับน้ำที่เพิ่งผ่านระบบบำบัดทางเคมีชุดที่ 2” ทั้งที่ในรายงานฉบับเดียวกันของ สผ. ระบุชัดเจนว่า น้ำจากจุดดังกล่าวมิใช่น้ำทิ้งที่ระบายออกสู่สิ่งแวดล้อม แต่เป็นน้ำระหว่างกระบวนการที่ต้องส่งไปบำบัดต่อในระบบบำบัดชีวภาพและระบบกรองละเอียด Reverse Osmosis (RO) เพื่อนำกลับมาหมุนเวียนใช้ภายในโรงงาน 100% (Zero Discharge) ซึ่งสื่อสาธารณะมีหน้าที่ต้องตรวจสอบบริบททางวิชาการดังกล่าวก่อนการเผยแพร่
อนึ่ง การใช้สิทธิตามกฎหมายของบริษัทฯ ไม่ใช่ “การฟ้องปิดปาก (SLAPP)” แต่คือการปกป้องสิทธิของผู้ถือหุ้นรายย่อยกว่า 13,000 ราย และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียของบริษัทจากการบิดเบือนข้อเท็จจริง อีกทั้งเป็นการปฏิบัติหน้าที่ตามหลักบรรษัทภิบาลของบริษัทมหาชนในการปกป้องสิทธิ ชื่อเสียง และความเสียหายของผู้ถือหุ้นรายย่อย ตลอดจนพนักงานและคู่ค้าในห่วงโซ่อุตสาหกรรมของประเทศ
บริษัทฯ ขอยืนยันว่า เสรีภาพของสื่อมวลชนตามรัฐธรรมนูญและพระราชบัญญัติองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2551 มาตรา 42 ต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของความถูกต้อง เที่ยงตรง รอบด้าน และเป็นธรรม โดยไม่ละเมิดสิทธิของผู้อื่น บริษัทฯ จึงขอให้คณะอนุกรรมการรับและพิจารณาเรื่องร้องเรียนจากประชาชน และคณะกรรมการนโยบาย ส.ส.ท. ซึ่งเป็นกลไกตรวจสอบอิสระตามกฎหมาย ได้โปรดพิจารณาสอบสวนข้อเท็จจริงตามหนังสือร้องเรียนของบริษัทฯ อย่างเป็นธรรมต่อไป
ล่าสุด 17 พฤศจิกายน 2569 ตัวแทนของบริษัทได้ยื่นหนังสือ BWG 11/69-151 ถึงไทยพีบีเอส ขอสงวนสิทธิ์ในการให้สัมภาษณ์และการอนุญาตให้เข้าบันทึกภาพในพื้นที่โครงการ และขอส่งคำชี้แจงข้อเท็จจริง ดังรายละเอียดตามภาพประกอบด้านล่าง
รับชมเวทีเสวนา มีทางออกไหม? “ปัญหาน้ำเสีย จังหวัดสระบุรี” | 9 พ.ย. 69
รับชม เวทีแถลงผลการตรวจสารปนเปื้อน วิเคราะห์สาเหตุ และข้อเสนอแก้ปัญหาน้ำเสีย จ.สระบุรี | 15 ก.ค.69

กองบรรณาธิการที่มีคนหลากหลายรุ่น หลากหลายความสนใจ แต่มีเป้าหมายเดียวกันที่อยากเห็นสังคมดีขึ้น