
รศ. ดร. ษัษฐรัมย์ ธรรมบุษดี
ลองนึกถึงพนักงานคนหนึ่งที่ทำงานกับบริษัทเดิมมา 7 ปี เธอเป็นคนที่หัวหน้าไว้ใจที่สุด รู้ระบบงานทุกซอกทุกมุม และเป็นคนที่ถูกเรียกใช้ทุกครั้งที่มีปัญหา ปีที่ผ่านมาเธอนอนไม่หลับ ทำงานผิดพลาดบ่อยขึ้น และเริ่มคิดว่าทางออกเดียวที่เหลืออยู่คือการลาออก สิ่งที่เธอต้องการมีเพียงเวลาสักเดือนหนึ่งเพื่อหยุด ฟื้นตัว และกลับมาทำงานต่อ แต่ระบบที่มีอยู่ในวันนี้ไม่มีช่องให้เธอทำเช่นนั้นได้ หากเธอขอลาพักยาว นายจ้างแทบจะไม่อนุญาต หากเธอหยุดเอง เธอเสี่ยงถูกเลิกจ้าง และหากเธอลาออก ประกันสังคมจะจ่ายเงินชดเชยว่างงานให้เธอหลังจากที่เธอสูญเสียงานไปแล้ว
นี่คือความย้อนแย้งของระบบสวัสดิการแรงงานไทย เรามีกลไกรองรับคนที่ล้มแล้ว แต่แทบไม่มีกลไกใดที่ช่วยไม่ให้คนล้มตั้งแต่ต้น นโยบาย Gap Month ของทีมประกันสังคมก้าวหน้าเกิดขึ้นจากคำถามง่าย ๆ ข้อนี้ว่า ถ้ากองทุนพร้อมจ่ายเงินเมื่อคนตกงาน ทำไมกองทุนจึงไม่จ่ายเพื่อให้คนได้รักษางานของตัวเองไว้
ต้นตอของปัญหาอยู่ที่รอยต่อระหว่างกฎหมายคุ้มครองแรงงานกับกฎหมายประกันสังคม มาตรา 57 ของ พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 กำหนดให้นายจ้างจ่ายค่าจ้างเต็มจำนวนระหว่างลาป่วยไม่เกิน 30 วันทำงานต่อปี ภาระทั้งหมดในช่วงแรกจึงตกอยู่กับนายจ้างฝ่ายเดียว เมื่อการลาพักฟื้นหมายถึงต้นทุนที่นายจ้างแบกเต็ม ๆ บวกกับค่าใช้จ่ายหาคนมาทำงานแทน คำตอบที่มักได้จึงเป็นการปฏิเสธ ในอีกด้านหนึ่ง มาตรา 64 ของ พ.ร.บ. ประกันสังคม พ.ศ. 2533 จ่ายเงินทดแทนการขาดรายได้กรณีเจ็บป่วยเพียง 50% ของค่าจ้าง และเริ่มจ่ายหลังจากสิทธิลาป่วยตามกฎหมายคุ้มครองแรงงานหมดลงแล้ว การขยับอัตรานี้หรือให้เริ่มจ่ายตั้งแต่วันแรกต้องแก้กฎหมายระดับพระราชบัญญัติ ซึ่งใช้เวลานานหลายปีและต้องฝ่าด่านการเมืองหลายชั้น


ที่สำคัญกว่าตัวเลขคือตรรกะที่ซ่อนอยู่ ทั้งสองมาตราทำงานได้ก็ต่อเมื่อแรงงานป่วยแล้ว ภาวะหมดไฟสะสมที่ยังไม่กลายเป็นโรคซึมเศร้าหรืออาการทางกายที่แพทย์เขียนใบรับรองได้ จึงตกหล่นอยู่นอกสายตาของทั้งสองระบบ ผลคือแรงงานถูกผลักให้ทนต่อไปจนกว่าร่างกายหรือจิตใจจะพังจริง หรือเลือกลาออกและหลุดออกจากระบบไปถาวร นายจ้างสูญเสียคนที่ฝึกมาหลายปี กองทุนสูญเสียผู้ส่งเงินสมทบ และตัวแรงงานสูญเสียทั้งงานและสุขภาพ ทุกฝ่ายแพ้พร้อมกันในเกมที่ไม่มีใครตั้งใจออกแบบ
Gap Month คือสิทธิพักงานชั่วคราวเพื่อรักษาการจ้างงาน ผู้ประกันตนที่ผ่านเกณฑ์จะได้รับเงินชดเชย 60% ของค่าจ้าง สูงสุด 30 วัน โดยออกแบบให้ทำได้ภายใต้กฎหมายที่มีอยู่แล้วผ่านสามชั้นที่รองรับกัน ชั้นแรกอาศัยหลักเสรีภาพในการทำสัญญา ลูกจ้างและนายจ้างตกลงกันพักงานโดยไม่รับค่าจ้าง (Leave Without Pay) ซึ่งแนวคำพิพากษาศาลฎีกาถือว่าไม่เป็นการเลิกจ้าง นายจ้างจึงไม่ต้องแบกค่าจ้างตามมาตรา 57 และสถานะการเป็นลูกจ้างยังคงอยู่ครบ ชั้นที่สองใช้อำนาจฝ่ายบริหารตามมาตรา 79 ของกฎหมายประกันสังคม ออกกฎกระทรวงขยายความหมายของการว่างงานให้ครอบคลุมช่วงพักงานที่ผ่านการคัดกรอง กองทุนจึงจ่ายเงินชดเชยได้ทันทีโดยไม่ต้องเข้าสู่กระบวนการแก้พระราชบัญญัติ ชั้นที่สามคือหัวใจของนโยบาย สัญญาสามฝ่ายระหว่างลูกจ้าง นายจ้าง และสำนักงานประกันสังคม นายจ้างต้องรับลูกจ้างกลับเข้าทำงานและจ้างต่อเนื่องอย่างน้อย 6 เดือนหลังสิ้นสุดการพัก หากเลิกจ้างก่อนกำหนด นายจ้างมีภาระเพียงส่งคืนเงินชดเชยที่ลูกจ้างได้รับไปจริงคืนแก่กองทุน สูงสุดไม่เกิน 10,500 บาท โดยไม่มีบทลงโทษทางปกครองอื่น เงื่อนไขนี้ถูกออกแบบให้หนักพอจะกันการใช้เงินกองทุนเป็นทางลัดเลิกจ้าง และเบาพอที่นายจ้างรายย่อยจะไม่กลัวจนไม่กล้าเข้าร่วม
กระบวนการจริงออกแบบให้เรียบง่าย สองฝ่ายทำบันทึกข้อตกลงผ่าน e-Service ลูกจ้างแนบผลประเมินความเสี่ยงหมดไฟตามกลไกที่กำหนด สำนักงานประกันสังคมโอนเงินเข้าพร้อมเพย์ภายใน 7 วันทำการ และติดตามสถานะการจ้างงานต่อเนื่องผ่านฐานข้อมูลเงินสมทบที่มีอยู่แล้ว ไม่ต้องสร้างหน่วยงานหรือระบบใหม่แม้แต่ชิ้นเดียว
คำถามแรกที่มักตามมาคือ ถ้าทุกคนขอพักพร้อมกัน กองทุนจะรับไหวหรือ คำตอบอยู่ในการออกแบบคัดกรอง 4 ชั้น ซึ่งทำหน้าที่เป็นตัวสกัด moral hazard ตามธรรมชาติ เริ่มจากผู้ประกันตนมาตรา 33 ราว 12.18 ล้านคน เมื่อกำหนดให้ต้องทำงานกับนายจ้างเดิมต่อเนื่องอย่างน้อย 5 ปี จะเหลือผู้มีสิทธิราว 28% หรือ 3,410,400 คน ในจำนวนนี้คาดว่าจะมีผลประเมินทางคลินิกพบความเสี่ยงหมดไฟสะสมราว 20% เหลือ 682,080 คน

สองชั้นสุดท้ายคือเงื่อนไขทางเศรษฐกิจที่คนแต่ละฝ่ายต้องตัดสินใจเอง ลูกจ้างต้องยอมรับรายได้ที่ลดลง 40% ในเดือนที่พัก ซึ่งคนที่ไม่จำเป็นจริงจะไม่เลือก สมมติฐานที่ 15% จะเหลือ 102,312 คน และนายจ้างต้องยินยอมผูกพันจ้างต่อ 6 เดือน สมมติฐานที่ 30% จะเหลือผู้ใช้สิทธิจริงประมาณ 30,694 คนต่อปี คิดเป็นเพียง 0.25% ของผู้ประกันตนมาตรา 33 ทั้งหมด
เมื่อใช้ค่าจ้างเฉลี่ย 16,500 บาท เงินชดเชยต่อคนจะอยู่ที่ 9,900 บาท งบประมาณในฉากทัศน์ฐานจึงอยู่ที่ราว 303.9 ล้านบาทต่อปี ฉากทัศน์ต่ำอยู่ที่ 90.4 ล้านบาทสำหรับผู้ใช้สิทธิราว 9,100 คน และแม้ในฉากทัศน์วิกฤตที่ผู้ใช้สิทธิพุ่งขึ้นเป็นราว 102,800 คน งบประมาณก็อยู่ที่ราว 1,017 ล้านบาท เมื่อเทียบกับเงินสดส่วนเกินรายปีของกองทุน 4 กรณีในปี 2567 ที่ราว 14,159 ล้านบาท ค่าใช้จ่ายในฉากทัศน์ฐานคิดเป็นเพียง 2.15% และฉากทัศน์วิกฤตคิดเป็น 7.18% ของเงินส่วนเกินปีเดียว เงินต้นที่สะสมไว้ไม่ถูกแตะต้องเลย ด้านผลตอบแทน เงิน 9,900 บาทที่กองทุนจ่ายไปทำงานพร้อมกันหลายทาง นายจ้างประหยัดค่าจ้างเดือนนั้น และหลีกเลี่ยงต้นทุนสรรหาและฝึกคนใหม่ที่อาจสูงถึง 2 ถึง 3 แสนบาทต่อตำแหน่ง กองทุนลดความเสี่ยงค่ารักษาโรคเรื้อรังทางจิตเวชและกายในอนาคต และรักษาฐานเงินสมทบราว 12,600 บาทต่อคนต่อปีไม่ให้หลุดออกจากระบบ นี่คือการใช้เงินกองทุนเพื่อปกป้องฐานที่กองทุนเองต้องพึ่งพา
แนวคิดนี้มีต้นแบบในรัฐสวัสดิการที่พัฒนาแล้ว เบลเยียมมีระบบ Time Credit ที่กองทุนว่างงานจ่ายเบี้ยเลี้ยงให้ผู้ขอพักงานโดยผูกกับเงื่อนไขอายุงาน และห้ามนายจ้างเลิกจ้างตลอดช่วงพัก เยอรมนีใช้ Kurzarbeit จ่ายชดเชยราว 60% ของค่าจ้างที่หายไป เพื่อให้นายจ้างรักษาลูกจ้างไว้แทนการเลิกจ้าง ส่วนเกาหลีใต้มีเงินอุดหนุนรักษาการจ้างงานที่แลกกับเงื่อนไขห้ามเลิกจ้าง หากฝ่าฝืนต้องคืนเงิน สามกรณีนี้ชี้ไปทางเดียวกัน กองทุนว่างงานที่ฉลาดใช้เงินส่วนหนึ่งเพื่อรักษาคนไว้ในงาน แทนที่จะรอจ่ายเมื่อพวกเขาหลุดออกมาแล้ว
ทีมประกันสังคมก้าวหน้าวางแผนขับเคลื่อน 6 เดือน เดือนที่ 1 ถึง 2 เสนอให้คณะกรรมการประกันสังคมเห็นชอบหลักการและกรอบงบประมาณ เดือนที่ 3 ถึง 4 ยกร่างกฎกระทรวงตามมาตรา 79 และสัญญาสามฝ่าย และเดือนที่ 5 ถึง 6 เปิดระบบทดลองแบบ sandbox ก่อนขยายผล การเริ่มจากสนามทดลองทำให้เราเก็บข้อมูลจริงมาแทนสมมติฐาน และปรับเกณฑ์ได้ก่อนจะเป็นภาระระยะยาว ในท้ายที่สุด Gap Month ตั้งคำถามที่ใหญ่กว่าตัวเลขงบประมาณ เงินกองทุนประกันสังคมมาจากแรงงานของผู้ประกันตนทุกคน คนที่ส่งเงินสมทบมาห้าปี สิบปี ควรมีสิทธิที่จะหยุดพักก่อนพัง โดยไม่ต้องแลกกับงานที่เขาสร้างมา นโยบายนี้ยังตอกย้ำหลักคิดที่ทีมเรายืนยันมาตลอด สิทธิประโยชน์ การบริหาร และการลงทุนล้วนสัมพันธ์กัน เงินราว 300 ล้านบาทต่อปี ซึ่งเป็นเศษเสี้ยวของเงินส่วนเกินรายปีของกองทุน ก็เพียงพอจะซื้อเวลาพักให้คนราว 3 หมื่นคน และรักษาพวกเขาไว้ในระบบที่พวกเขาเป็นเจ้าของร่วมกัน ระบบประกันสังคมที่ดีควรยื่นมือไปถึงแรงงานตั้งแต่ก่อนที่เขาจะล้มลง

ชาวสังคมนิยมประชาธิปไตย ผู้ปรารถนาให้รัฐสวัสดิการเป็นเรื่องพื้นฐานที่ทุกคนสามารถพูดถึง อธิบายและเรียกร้องได้