
วีรพร นิติประภา
นับแต่วันแรกที่คุณบุ๋ม ปนัดดาเริ่มเป็นข่าว จนร่วมสองอาทิตย์ถัดมา… คนทั้งประเทศก็แทบไม่มีความรู้เรื่องที่เป็นข่าวอื่น ๆ เลย จะว่าไปสื่อต่าง ๆ ก็แทบไม่นำเสนอข่าวอื่นนอกเหนือจากข่าวคุณปนัดดามากนักด้วย ซึ่งตัวข่าวก็มีทั้งเรื่องน่ารู้ กับเรื่องที่ไม่รู้จะรู้ไปทำไม อย่างคุณปนัดดากินอะไรเป็นอาหารเช้า นอนได้มั้ย พูดอะไร จำนวนล้นฝีดไปหมด ซึ่งก็น่าจะเป็นเพราะทำยอดเอนเกจได้สูง
แต่ที่อยากชวนคุยเรื่องนี้ก็เพราะช่วงเวลาเดียว ๆ กันก็เผอิญเป็นช่วงเวลาที่เต็มไปด้วยข่าวสำคัญจำเป็นต้องรู้จำนวนมาก ไม่ว่าจะข่าวการประท้วงของเจนซีเป็นสิบ ๆ ประเทศทั่วโลก ข่าวใหญ่มโหฬารเกี่ยวกับเลือกตั้งกลางเทอมในอเมริกา หรือข่าวสส.หญิงที่สามีเป็นเจ้าของบ่อนออนไลน์และอาจอยู่ในขบวนการฟอกเงินข้ามชาติที่เริ่มเป็นข่าวใหญ่นำมาก่อน ไปจนถึงข่าวที่สำคัญต่อการมีชีวิตรอดของประชาชน อย่างสารเคมีพิษที่ถล่มหลายจังหวัดภาคตะวันออก ตะกอนสารร้ายแรงจากเหมืองแร่ในเมียนมาที่พบในนะดับสูงในแม่น้ำโขงและกำลังไหลเข้าสู่วงจรอุปโภคบริโภคของประชากรทั้งประเทศ การอนุมัตินำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์เพิ่มทั้ง ๆ ที่ยังไม่มีปัญญารับมือของเก่าที่กองเป็นภูเขาเน่าเลากาของรัฐบาล ข่าวประกาศให้ประชาชนตุนอาหารและสิ่งของจำเป็นของรัฐบาลทั่วโลกเพื่อรับมือเหตุฉุกเฉิน ข่าวสงครามอิหร่านและอเมริกาที่ระอุกรุ่นขึ้นรายนาทีจนอาจถึงขั้นทิ้งระเบิดนิวเคลียร์ใส่กัน รวมทั้งวิกฤตโจมตีไซเบอร์ซึ่งสร้างความเดือดร้อนให้ประชาชนในหลายประเทศ… ข่าวด่วนข่าวร้ายข่าวสำคัญสารพัดที่อาจส่งผลกระทบรุนแรงกับชีวิตความเป็นอยู่ของเราถูกเผยแพร่ให้แค่พอเห็นเป็นพิธี ขณะที่ข่าวคุณปนัดดาลงถี่แทบทุกชั่วโมง
นี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่เกิดปรากฏการณ์ข่าวเดียวข่าวดังบดบังโลกทั้งใบ ในอดีตก็มีเหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นบ่อยครั้ง ที่ดูจะครองพื้นที่ข่าวยาวนานหลาย ๆ อาทิตย์ในอดีตใกล้ ๆ ก็มีเรื่องฉาวโฉ่โลกีย์ของบางพระผู้ใหญ่กับบางสีกา กรณีเสียชีวิตมีเงื่อนงำของคุณแตงโม ซึ่งพอเงียบซาก็มักจะมีการขุดคุ้ยและนำเสนอเบาะแสใหม่เอาออกมาขายอีกเรื่อย ๆ ที่น่าสนใจคือพอไม่มีเบาะแสอะไรจะลงเพิ่มสื่อก็ยังดิ้นรนไปขุดคุ้ยเรื่องราวคนรอบตัวของเหยื่ออย่างครอบครัว คนรัก หรือแม้แต่ผู้ต้องสงสัยในคดีเอามาตีฟู เช่นเดียวกับการตายของเด็กหญิงชมพู่ที่ย้ายโฟกัสไปที่ลุงซึ่งเป็นผู้ต้องสงสัยที่น่าจับตาที่สุด และตีฟูระดับทำให้ลุงกลายเป็นคนดัง มีรายได้เป็นล้าน ๆ จากการไปปรากฏตัวตามงาน ร้องเพลง เป็นพรีเซ็นเตอร์สินค้า
ในประวัติศาสตร์ การประโคมข่าวสารที่ต้องการอย่างเข้มข้นไปพร้อม ๆ กับปิดกั้นข่าวสารอื่น ๆ เป็นหนึ่งในกลไกล้างสมอง และถูกใช้โดยหลายรัฐบาลในโลกเพื่อควบคุมความคิดอ่านของประชากร พอเวลาผ่าน การมาของอินเตอร์เน็ตและพายุข่าวสารก็ทำให้เราเชื่อว่าเรามีเสรีภาพไม่จำกัด และไม่ถูกปิดกั้นข้อมูล โดยไม่ตระหนักว่าอินเตอร์เน็ตสามารถ ‘ปั่น’ ผลักดันเราให้สนใจเรื่องที่ไม่น่าสนใจ และบดบังเราไม่ให้เห็นสิ่งที่สำคัญจำเป็นในชีวิต โดยการใช้อัลกอริทึม ซึ่งก็เป็นวิธีการเดียวกันกับที่ละครโทรทัศน์หลังข่าวขนาดยาวหลาย ๆ สิบเคยทำงานเมื่อหลายสิบปีก่อน ทั้งนี้ ที่พูดก็ไม่ได้หมายความว่าข่าวของคุณปนัดดาเป็นการจงใจปั่น เพียงแต่จะบอกว่าการปั่นมีอยู่ ทั้งแบบจงใจและแบบออร์แกนิก

ซึ่งหากมองย้อนก็จะเห็นว่ามีการลงข่าวอื่น ๆ น้อยกว่าปกติเพื่อเปิดทางให้ ข่าว ที่ต้องการให้ถูกเห็นถูกเห็นด้วย โดยเฉพาะข่าวต่างประเทศซึ่งถูกก็นำเสนอน้อยอยู่แล้ว และยังมักถูกนำเสนอผิวเผิน ที่อยากชวนคุยถึงเรื่องนี้อีกโสตก็เพราะเราเป็นหนึ่งในประเทศที่ผู้คนมีความรู้รอบตัวต่ำมากแต่ที่ต่ำกว่านั้นคือความรู้เรื่องประเทศต่างกับชาติพันธุ์ที่หลากหลาย ส่วนหนึ่งน่ามาจากปฐมบทเติบโตในระบบการศึกษาที่ล้าหลัง และถูกออกแบบมาให้ประชากรหมกมุ่นกับความเป็นชาติ ศาสน์ กษัตริย์เป็นหลัก ซึ่งยังเป็นลักษณะของการศึกษายุคหลังสงครามโลก ที่มุ่งเน้นที่ทำให้ความเป็นชาติเข้มข้น
เราถูกทำให้มองเห็น รู้จักและเข้าใจโลกผิวเผิน แทบไม่รู้ลึกซึ้งในเรื่องอะไรเกี่ยวกับโลกใบนี้ ไม่ว่าจะเป็นภูมิศาสตร์ การเมือง และภูมิศาสตร์การเมือง ประวัติศาสตร์ และประวัติศาสตร์การเมือง หรือสงครามความขัดแย้งที่เกิดเนื่องต่อมาจนกลายมาเป็นวิกฤตและสงครามที่เราทั้งโลกกำลังเผชิญกันอยู่วันนี้ เราไม่เข้าใจชีวิตความเป็นอยู่ ความคิด นิสัยของชนชาติไหน ศาสนาประดามีก็รู้ตื้น ๆ แม้กระทั่งบางศาสนาที่เป็นประชากรจำนวนไม่น้อยของประเทศอย่างคริสต์ มุสลิมและซิกก์เราก็แทบไม่รู้อะไรเลย ไม่ต้องพูดถึงการเข้าใจวัฒนธรรมที่แตกต่างและหลากหลาย

พอข้อมูลพื้นฐานน้อย นอกจากโลกจะถูกมองเห็นบิดเบี้ยวและถูกเข้าใจฟั่นเฟือน การจะตามความเป็นมาเป็นไปก็ต่อติดยากไปอีก ยิ่งมาเจอสื่อนำเสนอข่าวสารต่างประเทศอย่างกระพร่องกระแพร่ง มีทัศนะไม่ใฝ่รู้ที่ถูกฝึกปรือมาจากโรงเรียนเป็นเจ้าเรือนก็ยิ่งไม่สนใจใหญ่ แถมสื่อก็ยังประโคมข่าวสาระน้อย ๆ ทับถมลงอีก… และเมื่อจะทำข่าวไม่มีสาระสำคัญให้ดูมีความสำคัญก็ต้องนำเสนออย่างมีสีสัน ใส่ไข่ สาดสี โรยผักชี มีตัวละคร มีดราม่าครบรส มีจังหวะชวนติดตาม และสนุกสนาน ก็ยิ่งพาเราถอยห่างจากความพยายามเข้าใจเรื่องสำคัญ ๆ ที่ปกติก็มักซับซ้อน ต้องการความรู้พื้นฐาน และไม่สนุกอีกต่างหากไปใหญ่
ไม่เพียงแต่นี่จะทำให้เรากลายเป็นประชากรที่ตื้นเขิน ผิวเผิน งงงัน คุยกับชาวโลกไม่ค่อยรู้เรื่องในยุคโลกาภิวัฒน์ เรายังไม่ถนัดแยกแยะและวิเคราะห์ด้วย ซึ่งก็ตามมาด้วยการด่วนตัดสิน งมงาย เชื่อง่าย ทำให้ง่ายต่อการตกเป็นเหยื่ออาชญากรโดยเฉพาะไซเบอร์สแกมเมอร์ข้ามชาติ แต่ปัญหาที่ร้ายแรงกว่านั้นคือทั้งทุนและรัฐบาลของเราเองก็ถูกเลี้ยงมาในนิเวศน์การเรียนรู้และแวดล้อมข่าวสารแบบเดียวกัน และไม่ได้มีสติปัญญาเหนือกว่าเราสักเท่าไหร่ เป็นที่มาของการแทรกแซงของทุนกับคอร์รัปชันในรัฐบาลและหน่วยงานทุกระดับ สร้างโยงใยเส้นสาย และผูกขาดเพื่อให้ได้มาซึ่งความร่ำรวยรุ่งเรืองโดยไม่ต้องใช้ความสามารถ

การผูกขาดซึ่งแปลง่าย ๆ ว่าไร้การแข่งขันเป็นเรื่องไม่ฉลาดและเป็นตัวขัดขวางความเจริญที่สุด เพราะการไร้การแข่งขันคือการลดทอนความหลากหลายของตัวเลือกลง เมื่อประชาชนไม่มีทางเลือก ทุนจะขายอะไรให้ในราคาเท่าไหร่ก็ต้องซื้อ ทุนผูกขาดจึงไม่มีความจำเป็นต้องมีความคิดสร้างสรรค์ ไม่ต้องพยายามคิดค้นและสร้างนวัตกรรมใหม่ ไม่ต้องพิถีพิถันเลือกสรรค์วัตถุดิบ ควบคุมมารตรฐานและตรวจสอบคุณภาพการผลิต พัฒนากลยุทธ์ หรือกระทั่งใส่ใจบริการ ซึ่งเป็นสิ่งเกื้อกูลให้สินค้าและบริษัทองค์กรเติบโต เก่งกาจ ฉลาด และเข้มแข็ง
ประเทศที่พัฒนาแล้วจึงเข้มงวดกีดกันเรื่องการผูกขาดอย่างมาก ยิ่งในยุคปัจจุบันธุรกิจไม่ได้จำกัดอยู่แค่แต่ในประเทศเท่านั้น ทั้งภาครัฐและภาคธุรกิจเอกชนจึงจำเป็นต้องมีทักษะสติปัญญาแกร่งกล้าที่จะแข่งขันในโลกที่ห้ำหั่นทั้งราคา คุณภาพ นวัตกรรมและความคิดสร้างสรรค์ มาถึงตรงนี้ หันมามองตัวเลขต่าง ๆ ของประเทศก็คงพอจะเห็นว่าเหตุใดประเทศเราถึงถอยหลังไปรั้งท้ายทุกด้าน
เสริมนิดหนึ่งค่ะ นอกจากจะคนธรรมดาอย่างเราต้องพยายามแชร์และสร้างเอนเกจเมนต์ให้ข้อมูลที่ต้องรู้เพื่อสู้กับข่าวที่ไม่น่าจะเป็นข่าวแต่ต้น ในส่วนของภาครัฐเองก็จำเป็นต้องช่วยให้ประชากรไม่ฝักใฝ่แต่ข่าวดรามาไม่มีสาระด้วย หลายประเทศที่มีการเติบโตทางเศรษฐกิจรวดเร็ว สิ่งแรกที่เห็นคือการลงทุนการศึกษา สร้างความเข้มแข็งทางสติปัญญา ไม่ใช่ปล่อยให้ความยากจนดึงเด็กออกจากระบบการศึกษาไม่ไยดีเป็นล้าน ๆ อย่างบ้านเรา รวมทั้งยังต้องสังคายนาระบบให้เท่าทันโลก
ที่สำคัญ ต้องสร้างนิเวศน์การอ่านและเรียนรู้ที่อุดมสมบูรณ์ ซึ่งจะนำมาซึ่งทัศนะการเรียนรู้ที่เข้มแข็ง และผลักดันทัศนะเรียนรู้ตลอดชีวิตให้เกิดขึ้น เกื้อกูลอุตสาหกรรมหนังสือให้เติบโตแข็งแรง สร้างห้องสมุดสาธารณะที่ทันสมัย ทั่วถึงกับจำนวนมาก ขนาดใหญ่ สวยงามน่านั่ง ที่สำคัญต้องมีหนังสือเพียบพร้อมทุกแนวและหยิบยืมได้สะดวก ไม่ใช่ทำแค่ห้องสมุดเล็ก ๆ มืด ๆ มีหนังสือไม่กี่เล่ม มีกฎเกณฑ์มากมาย หยิบยืมยาก แถมยังปิดตอนห้าหกโมงเย็นอันเป็นเวลาที่คนทำงานว่างพอจะมาห้องสมุด หลายประเทศห้องสมุดสาธารณะเปิดถึงเที่ยงคืนหรือตีสอง หลายที่เปิดตลอดเวลายี่สิบสี่ชั่วโมง
การพัฒนาประชากรให้มีสติปัญญาต้องเป็นส่วนของแผนบริหารประเทศ เว้นเสียแต่ว่ารัฐยังพอใจให้ประชากรเลื่อนลอยด้อยพัฒนาร่ำไป และปล่อยประเทศให้ตกต่ำถอยหลังไปเรื่อย ๆ เช่นที่เป็นอยู่

อาชีพนักเขียน แต่ชอบสมมติตัวเองเป็นคนอื่น...ตัวละครบางตัว สัตว์บางชนิด ต้นไม้บางต้นไม้ ชอบเดินทางในหัวโดยไม่ต้องเคลื่อนย้ายตัวไปไหน ไม่ชอบเวลาต้องตอบคำถามประเภทที่ไม่รู้ว่าคนถามจะรู้ไปทำไม กับถูกให้อธิบายตัวเอง