เข้าสู่ระบบ
ประจักษ์ ก้องกีรติ
ในห้วงเดือนที่ผ่านมา มีการเลือกตั้งใน 4 ประเทศที่ส่งผลสะเทือนกว้างไกลไปทั่วโลก คือ ที่เซอร์เบีย บราซิล อิสราเอล และสหรัฐอเมริกา ในบทความนี้ผู้เขียนอยากจะชวนไปสำรวจเจาะลึก และถอดบทเรียนจากกรณีเซอร์เบีย ซึ่งเป็นการเลือกตั้งที่แสนจะไม่ธรรมดา และมีบทเรียนมากมายให้คนไทยได้เรียนรู้
หลายคนบอกว่าชัยชนะในการเลือกตั้งของฝ่ายนักศึกษาที่เซอร์เบียคือแสงสว่างและข่าวดีท่ามกลางความมืดมิดและข่าวร้ายในการเมืองโลกปัจจุบัน บางคนกล่าวว่ามันคือปาฏิหาริย์และความมหัศจรรย์ทางการเมือง แต่เมื่อศึกษาอย่างเจาะลึกแล้ว ผลการเลือกตั้งครั้งนี้ไม่ใช่เรื่องปาฏิหาริย์ แต่เป็นผลจากการลงมือลงแรงอย่างหนักและต่อเนื่องของนักศึกษาและประชาชนชาวเซอร์เบียผู้อยากเห็นความเปลี่ยนแปลง
การเลือกตั้งในเซอร์เบีย เกิดขึ้นในวันที่ 25 ตุลาคม ที่ผ่านมา ซึ่งกลุ่มการเมืองที่สนับสนุนโดยขบวนการนักศึกษา (Student List) สามารถเอาชนะพรรคการเมือง (Serbian Progressive Party- SNS) ของอดีตประธานาธิบดี อเล็กซานดาร์ วูชิช ไปได้อย่างไม่น่าเชื่อ โดยฝ่ายนักศึกษาได้ 140 จาก 250 ที่นั่ง ในขณะที่พรรครัฐบาลได้เพียง 103 ที่นั่ง ทำให้วูชิชประกาศยอมรับความพ่ายแพ้ และส่งผลให้พรรค SNS ซึ่งเป็นพรรคการเมืองแนวอนุรักษนิยม-ชาตินิยมต้องสิ้นสุดอำนาจลงหลังจากผูกขาดอำนาจมายาวนานกว่า 14 ปี
สถิติที่สำคัญคือ ในการเลือกตั้งครั้งนี้ มีผู้มาใช้สิทธิราว 68.9% ซึ่งนับว่าสูงที่สุดในรอบกว่า 30 ปี (เทียบกับ 58.9% ในการเลือกตั้งธันวาคม 2023) เท่ากับว่ามีคนออกมาใช้สิทธิเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดถึง 10% ผู้มีสิทธิเลือกตั้งในต่างประเทศที่แม้จะเผชิญกับอุปสรรคหลายประการเนื่องจากรัฐบาลกำหนดเงื่อนไขให้การใช้สิทธิในต่างประเทศมีความยุ่งยาก แต่พวกเขาก็ยอมเดินทางไกล หรือรวมกลุ่มนั่งรถไปลงคะแนนโดยช่วยกันระดมค่าใช้จ่าย
เหตุผลเบื้องหลังความตื่นตัวนี้เป็นผลมาจากการเคลื่อนไหว และการรณรงค์ให้คนออกมาใช้สิทธิของกลุ่มนักศึกษา เมื่อดูจากคะแนนของพรรครัฐบาลว่าแทบไม่ลดลง แสดงว่าฐานคะแนนเสียงของรัฐบาลยังเหนียวแน่น ปัจจัยชี้ขาดชัยชนะจึงมาจากการที่ฝ่ายนักศึกษาสามารถดึงคนที่เคยนอนหลับทับสิทธิให้ออกมาลงคะแนนที่คูหาเลือกตั้งได้สำเร็จ มากกว่าการเปลี่ยนใจฐานเสียงเดิมของฝ่ายรัฐบาล และนี่คือบทเรียนสำคัญประการแรก
ถามว่านักศึกษาทำสิ่งนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร คำตอบ คือการจัดตั้งทางการเมืองที่มีทิศทางและยุทธศาสตร์อันชัดเจน
ต้องย้อนกลับไปสักเล็กน้อยถึงที่มาของการเคลื่อนไหวของนักศึกษา ชนวนของมันคือ เหตุการณ์หลังคาคอนกรีตสถานีรถไฟโนวีซาดที่เพิ่งปรับปรุงถล่มลงมาจนมีผู้เสียชีวิต 16 คน นำไปสู่ความไม่พอใจของสังคมเรื่องความประมาทของรัฐและการขาดความรับผิดต่อเหตุความสูญเสีย รวมถึงข่าวคราวอื้อฉาวเกี่ยวกับการคอร์รัปชันในโครงการก่อสร้างนี้ กลายเป็นตัวจุดชนวนการชุมนุมประท้วงของนักศึกษา ซึ่งรัฐตอบโต้ด้วยการใช้ความรุนแรง จนยิ่งทำให้เกิดความโกรธแค้นลุกลามออกไปทั่วประเทศ
จุดเปลี่ยนที่สำคัญคือ นักศึกษาไม่เพียงชุมนุมบนท้องถนนแบบรายวัน แต่ได้รวมกลุ่มกันทั้งในระดับคณะและมหาวิทยาลัยต่าง ๆ จัดตั้งสภานักศึกษา (plenum) ซึ่งมีโครงสร้างประชาธิปไตยแบบทางตรง ทั้งยังมีการจัดตั้งสภาพลเมืองระดับชุมชน (zborovi) เกิดขึ้นทั่วประเทศด้วย โดยสภานักศึกษามีการทำงานอย่างน่าสนใจมาก คือเป็นพื้นที่ของการมีส่วนร่วมที่เท่าเทียม นักศึกษาที่เป็นสมาชิกมีหนึ่งสิทธิหนึ่งเสียงเท่ากันในการเสนอความเห็นและลงมติ มีการจำกัดเวลาพูด (อาจารย์ก็เข้าร่วมได้ เสนอความเห็นในที่ประชุมได้แต่ไม่มีสิทธิออกเสียง) เมื่อลงมติแล้วตัวแทนของคณะทำงานของสภาจะนำมติไปผลักดันแล้วรายงานกลับมาที่สภา
ขบวนการนักศึกษาปฏิเสธการสร้างผู้นำเดี่ยวหรือคณะผู้นำที่ตายตัว แต่พยายามสร้างขบวนการที่สมาชิกแต่ละคนสามารถสลับสับเปลี่ยนกันมีบทบาทนำได้ กระทั่งหมุนเวียนผู้แถลงข่าวให้ไม่ซ้ำหน้ากัน เพื่อลดเป้าการโจมตีป้ายสีจากรัฐบาลและสื่อฝ่ายรัฐ การสร้างขบวนการที่ไม่มีผู้นำชัดเจน (leaderless) เช่นนี้พบเห็นมากในขบวนการนักศึกษาที่อื่นทั่วโลกเช่นกันเพื่อสร้างค่านิยมประชาธิปไตยขึ้นในขบวนการ และหลีกเลี่ยงการที่แกนนำถูก “เด็ดหัว” จากรัฐ แต่ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่ที่การมีหรือไม่มีแกนนำ ประเด็นสำคัญอยู่ที่การจัดตั้ง จุดแข็งของขบวนการนักศึกษาเซอร์เบียไม่ใช่เรื่องการเคลื่อนไหวแบบไร้แกนนำ แต่คือการจัดตั้งอย่างเข้มแข็ง มียุทธศาสตร์ที่ชัดเจน และทุกคนมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ
การสร้างขบวนการขึ้นมาจากเบื้องล่าง (ผ่านสภานักศึกษาของแต่ละมหาวิทยาลัย) ทำให้ขบวนการนักศึกษาสามารถยืนระยะยาวนานได้ ในช่วงที่ไม่มีการชุมนุม หรือเหนื่อยล้าจากการชุมนุม ขบวนการก็ไม่หยุดชะงัก แต่สร้างสรรค์กิจกรรมอื่น ๆ เพื่อหล่อเลี้ยงการเคลื่อนไหวไม่ให้ตายไป
ในปี 2025 นักศึกษายกระดับการเคลื่อนไหว โดยหันมา เรียกร้องให้รัฐบาลยุบสภาและเลือกตั้งก่อนกำหนด โดยให้เหตุผลว่าประชาธิปไตยคือทางออกเดียวของวิกฤตการเมือง และประกาศจะส่งบัญชีผู้สมัครของตนเอง (เดิมเรียกร้องแค่ให้ศาลและสถาบันทางการเมืองต่าง ๆ ทำงานอย่างอิสระในการตรวจสอบรัฐบาล) เพราะนักศึกษาตระหนักว่าลำพังการลงถนนไม่สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ หากต้องเปลี่ยนพลังการเรียกร้องและความไม่พอใจของผู้คนให้กลายเป็นการจัดตั้งทางการเมืองที่เข้าถึงมวลชนในวงกว้างผ่านกระบวนการเลือกตั้ง
เมื่อข้อเรียกร้องให้ยุบสภาและจัดการเลือกตั้งสำเร็จ นักศึกษาก็ใช้กลไก สภานักศึกษา (plenum) และสภาพลเมืองระดับชุมชน (zborovi) ให้ทำหน้าที่เป็นองค์กรในการตัดสินใจและคัดสรรผู้สมัครลงเลือกตั้ง โดยมีการจดทะเบียนเป็น “กลุ่มพลเมือง” ไม่ใช่พรรคการเมืองและไม่มีผู้นำอย่างเป็นทางการ (กฎหมายเลือกตั้งของเซอร์เบียเปิดให้การส่งคนลงสมัครรับเลือกตั้งไม่ต้องกระทำผ่านพรรคการเมือง ประชาชนรวมกลุ่มกันทำได้) น่าสนใจตรงที่ว่าไม่มีนักศึกษาเป็นผู้สมัครเลย เหตุผลคือ พวกเขาต้องการรักษาความชอบธรรมของขบวนการว่าไม่ได้เคลื่อนไหวเพื่อมีอำนาจด้วยตนเอง และต้องการทำให้ตรวจสอบผู้ได้รับเลือกเป็น ส.ส. ในนามขบวนการทำได้ง่ายขึ้น
สุดท้าย ผู้สมัครในนามกลุ่ม Student List จำนวน 250 คน ประกอบด้วยคนจากหลากหลายอาชีพได้แก่ อาจารย์มหาวิทยาลัย แพทย์ ผู้เชี่ยวชาญ ศิลปิน นักกีฬา ผู้ประกอบการ เกษตรกร ซึ่งส่วนใหญ่ไม่มีประสบการณ์ทางการเมืองเลย ได้ถูกคัดสรรผ่านกระบวนการที่เป็นประชาธิปไตยอย่างมาก คือสภานักศึกษา กว่า 80-90 แห่งช่วยกันเลือกและนำเสนอรายชื่อผู้ที่เหมาะสม โดยมีเกณฑ์ที่เผยแพร่ เช่น ต้องไม่เคยเป็นสมาชิกพรรครัฐบาล ต้องผ่านการสัมภาษณ์ และยอมรับ “ขั้นต่ำทางอุดมการณ์” ของขบวนการนักศึกษา และมีกลไกตรวจสอบผู้สมัครอีกทีหลังได้รับเลือกแล้ว
อีกปัจจัยที่สำคัญต่อชัยชนะของขบวนการนักศึกษาและประชาชน คือความเป็นเอกภาพของฝ่ายค้าน โดยพรรคฝ่ายค้านที่มีหลายพรรค เกือบทั้งหมดตัดสินใจไม่ส่งบัญชีผู้สมัครของตนเอง และหันไปหนุนบัญชีผู้สมัครของขบวนการนักศึกษา เพื่อไม่ให้คะแนนเสียงของฝ่ายค้านแตก ยุทธศาสตร์การสร้างความเป็นเอกภาพของฝ่ายค้านสำคัญอย่างมากและประสบความสำเร็จมาแล้วในหลายประเทศ เช่นฮังการี เพราะหากส่งหลายพรรคแข่งกันเอง คะแนนเสียงก็จะกระจัดกระจาย ตัดกันเอง และพ่ายแพ้ต่อฝ่ายรัฐบาลที่มีฐานเสียงหนาแน่นได้โดยง่าย ยุทธศาสตร์นี้แปรเปลี่ยนให้การลงคะแนนเสียงกลายเป็นการ “ลงประชามติ” ให้ประชาชนเลือกทิศทางประเทศซึ่งมีอยู่แค่ 2 ทิศทางหลัก คือจะคงแบบเดิมก็ให้เลือกพรรครัฐบาลเดิม หรือจะเปลี่ยนแปลงก็ให้เลือกฝ่ายนักศึกษา ไม่ใช่การแข่งขันระหว่างพรรคการเมืองต่าง ๆ แบบการเลือกตั้งปรกติ
เมื่อมาถึงการรณรงค์หาเสียง นักศึกษาใช้การรณรงค์แบบภาคพื้นดิน เพื่อเข้าถึงผู้เลือกตั้งอย่างใกล้ชิด เพราะสื่อส่วนใหญ่ถูกควบคุมโดยรัฐอย่างเข้มงวด จึงไม่รายงานการเคลื่อนไหวของนักศึกษาและไม่ให้พื้นที่ข่าวกับผู้สมัครของฝ่ายนักศึกษา การหวังพึ่งสื่อกระแสหลักจึงแทบเป็นไปไม่ได้ นักศึกษาใช้วิธีระดมสมาชิกของขบวนการ รวมถึงอาสาสมัคร ให้ช่วยกันรณรงค์เดินเคาะประตู โดยวางแผนกระจายนักศึกษาไปทุกหมู่บ้านทั้งประเทศ
ขบวนการนักศึกษารณรงค์หาเสียงอย่างไม่เป็นทางการต่อเนื่องเกือบ 500 วัน ตั้งแต่ก่อนประกาศเลือกตั้ง ตัวแทนนักศึกษาในทุกหมู่บ้านจะตั้งซุ้มกลางหมู่บ้าน แล้วช่วยกันเดินเคาะประตู เริ่มบทสนทนากับผู้เลือกตั้งจากปัญหาท้องถิ่น (น้ำประปา ท่อระบายน้ำ ถนน) มากกว่าชวนคุยเรื่องอุดมการณ์หรือความคิดทางการเมือง มดงานคนหนุ่มสาวเหล่านี้เข้าถึงกว่า 1,000 หมู่บ้าน การเดินพบปะประชาชนก็วางตารางอย่างเป็นระบบ คือวันธรรมดาเดินตอนเย็นรอคนเลิกงาน ไปเดินตลาดในวันเสาร์ และเจาะหมู่บ้านเช้าวันอาทิตย์ นักศึกษาเน้นการทำงานในเขตชนบทด้วย เพราะเป็นพื้นที่ที่คนไม่ได้เข้าถึงสื่อออนไลน์มากเท่าคนในเมือง
จุดแข็งของการรณรงค์หาเสียงของหนุ่มสาวเซอร์เบีย คือ พวกเขาใช้ความหวังและอารมณ์ขันเป็นหลักในการดึงคนออกมาใช้สิทธิเพื่อร่วมเปลี่ยนแปลงกับพวกเขา มีการวิดีโอล้อเลียนอดีตประธานาธิบดีวูชิชโดยนักศึกษาการละคร และใช้ความคิดสร้างสรรค์อย่างพลิกแพลงในการออกแบบการสื่อสารในช่วงการเลือกตั้ง
อาสาสมัครและประชาชนทั่วไป มีบทบาทหนุนช่วยนักศึกษาอย่างแข็งขัน บางคนมาช่วยเดินเคาะประตู มาช่วยขับรถหาเสียง และบริจาคเงิน โดยเงินทุนที่ใช้ในการหาเสียงของ Student List เกือบ 100% ได้มาจากเงินบริจาคของประชาชนราว 26,400 คน ช่วยกันลงขัน
ในประเทศที่พรรคการเมืองเดียวผูกขาดอำนาจยาวนานถึง 14 ปี ย่อมทำให้พรรครัฐบาลยึดกุมกลไกรัฐได้เกือบทั้งหมด ความท้าทายอย่างยิ่งคือ ฝ่ายนักศึกษาจะเอาชนะในสนามการแข่งขันที่ไม่เท่าเทียมได้อย่างไร ผู้สังเกตการณ์นานาชาติต่างรายงานว่า การเลือกตั้งในเซอร์เบียนั้นขาดความบริสุทธิ์ยุติธรรม เนื่องจากพรรครัฐบาลได้เปรียบเชิงโครงสร้าง ใช้ทรัพยากรสาธารณะอย่างผิดวิธีร้ายแรง มีการใช้เครือข่ายอุปถัมภ์และการจ้างงานของรัฐมาสร้างความได้เปรียบ มีการกดดันข้าราชการ มีการข่มขู่และกดดันผู้มีสิทธิเลือกตั้ง และขัดขวางกิจกรรมหาเสียงของฝ่ายค้าน สื่อส่วนใหญ่รายงานข่าวเข้าข้างพรรครัฐบาล ทั้งยังมีการจัดสรรงบประมาณเป็นการเฉพาะให้กลุ่มผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่เป็นฐานเสียงของพรรครัฐบาลก่อนวันเลือกตั้งด้วย นอกจากนั้น พรรครัฐบาลเน้นหาเสียงด้วยการปลุกความกลัว เช่น อ้างว่าผู้รับบำนาญจะเสียบำนาญหากฝ่ายนักศึกษาชนะ เป็นต้น
ฝ่ายนักศึกษาเน้นหาเสียงด้วยความหวังในการสร้างประเทศที่ดีกว่าเดิม คือเซอร์เบียที่ปลอดการใช้อำนาจบาตรใหญ่ของผู้นำ ปลอดคอร์รัปชัน ฟื้นฟูหลักนิติรัฐและการตรวจสอบถ่วงดุล ปฏิรูปการศึกษา สร้างนวัตกรรม และส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชน นักศึกษายังหลีกเลี่ยงกับดักชาตินิยม และดึงสัญลักษณ์ชาตินิยมที่ถูกยึดกุมการตีความจากพรรคการเมืองฝ่ายอนุรักษนิยมให้กลับมาเป็นชาตินิยมที่ชาวเซอร์เบียทุกคนเป็นเจ้าของ ความสำเร็จของการรณรงค์หาเสียงของนักศึกษา คือ การสร้างแนวร่วมกว้างขวางของผู้เลือกตั้งโดยตัดข้ามเส้นแบ่งชนชั้น อายุ และชาติพันธุ์
หัวใจสำคัญอีกเรื่องหนึ่ง คือความไม่ประมาทต่อความพยายามโกงการเลือกตั้งของฝ่ายรัฐบาล ขบวนการนักศึกษาระดมพลังมาปกป้องคะแนนเสียงในวันเลือกตั้ง โดยก่อนหน้านั้นมีการฝึกอบรมอาสาสมัครเฝ้าหน่วยเลือกตั้งกว่า 15,000 คน (หน่วยละ 2 คน) อยู่เฝ้าคูหาจนนับคะแนนเสร็จพร้อมกับถ่ายภาพใบสรุปผลที่ลงนามแล้ว และสร้างช่องทางแจ้งเหตุผิดปกติแบบเรียลไทม์ พวกเขาย้ำว่า การเลือกตั้งครั้งนี้ไม่ใช่การต่อสู้ที่เป็นธรรม จึงต้องปกป้องทุกคะแนน และ “การเปลี่ยนแปลงเป็นสิ่งที่ไม่มีใครหยิบยื่นให้ แต่เราต้องสู้มาด้วยตนเอง” การทำงานอย่างแข็งขันมีวินัยของนักศึกษาและอาสาสมัครเป็นปัจจัยสำคัญที่ผู้สังเกตการณ์เลือกตั้งสรุปว่า ทำให้การโกงการเลือกตั้งของฝ่ายรัฐบาลไม่สามารถทำได้ประสบผลสำเร็จเหมือนเดิม
ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นที่เซอร์เบียให้บทเรียนแก่เราหลายประการ
หนึ่ง ระบอบการเมืองที่มีการผูกขาดอำนาจอย่างยาวนานและปกครองโดยไม่เป็นประชาธิปไตย ก็สามารถถูกโค่นล้มลงจากอำนาจได้โดยสันติผ่านกระบวนการเลือกตั้ง คูหาเลือกตั้งจึงมีพลังและเป็นช่องทางที่จะสร้างความเปลี่ยนแปลงได้
สอง การจะเปลี่ยนแปลงผ่านกระบวนการเลือกตั้งจะเกิดขึ้นได้ เมื่อพลังฝ่ายค้านที่ (แม้จะมีแนวคิดแตกต่างกัน) สามารถสร้างเอกภาพและมียุทธศาสตร์ร่วมกันที่ชัดเจน ด้วยการผนวกการเคลื่อนไหวระดับรากหญ้าแบบไร้แกนนำ (Horizontal, grassroots movement) เข้ากับการลงสมัครแข่งขันในการเลือกตั้ง โดยระดมคนที่มีความหลากหลาย (ข้ามวัย ชนชั้น อาชีพ อัตลักษณ์) ให้มาเข้าร่วม กล่าวอีกแบบหนึ่งก็คือ ต้องผสานการเมืองบนท้องถนนเข้ากับการเมืองในการเลือกตั้ง
สาม ในประเทศที่การเลือกตั้งไม่บริสุทธิ์ยุติธรรม และองค์กรจัดการเลือกตั้งไม่เป็นกลาง การปกป้องคะแนนเสียงมีความสำคัญอย่างยิ่งยวด การระดมคนไปลงคะแนนเสียงยังไม่เพียงพอ หากต้องช่วยกันไปเฝ้าหน่วยเลือกตั้งและเฝ้าระวังการนับคะแนนด้วย
สี่ ความตื่นตัวในการออกมาใช้สิทธิสำคัญอย่างมาก พรรครัฐบาลที่ครองอำนาจยาวนานผ่านเครือข่ายอุปถัมภ์มักสร้างเงื่อนไขให้คนใช้สิทธิยาก เพื่อทำให้การเลือกตั้งถูกกำหนดจากฐานเสียงกลุ่มแคบ ๆ การรณรงค์ให้คนมาใช้สิทธิอย่างกระตือรือร้นสามารถเปลี่ยนสนามการแข่งขันที่ไม่เท่าเทียมให้กลายเป็นชัยชนะของฝ่ายค้านได้
ห้า การรณรงค์หาเสียงด้วยความหวังสามารถเอาชนะความกลัวและความเฉยชาของผู้คนได้ ระบอบที่ไม่เป็นประชาธิปไตยของประธานาธิบดีวูชิช ปกครองด้วยการทำให้ประชาชนสยบยอมและถอดใจกับการเปลี่ยนแปลง เมื่อคนหมดหวัง ความเฉยชาทางการเมืองก็เข้าปกคลุมจิตใจของพวกเขา รัฐบาลที่ฉ้อฉลคอร์รัปชันก็สามารถครองอำนาจได้โดยง่าย ความสำเร็จของขบวนการนักศึกษาคือ การแปลงความโกรธของพลเมืองเป็นองค์กรทางการเมือง ปลุกความหวังของประชาชนผ่านการเลือกตั้งสู้กับเครือข่ายพื้นที่และการอุปถัมภ์ของรัฐ และเปลี่ยนพลเมืองเซอร์เบียให้กลายเป็นผู้มีส่วนร่วมในกระบวนการเลือกตั้งอันแข็งขัน แทนที่จะเป็นแค่ผู้ลงคะแนนที่เฉื่อยชา
หก การเปลี่ยนแปลงไม่จำเป็นต้องรอจนถึงวันที่ประชาชนสามารถเปลี่ยนกติกาได้สำเร็จ การเลือกตั้งที่เซอร์เบียชี้ให้เห็นว่าภายใต้กติกาเดิมที่ไม่เป็นธรรม แต่เพราะความตื่นตัวและการเฝ้าระวังของประชาชนทำให้ต้นทุนการบิดเบือน การโกง และการไม่ยอมรับผลการเลือกตั้งสูงเกินไป จนยากที่จะทำได้
เจ็ด การเคลื่อนไหวที่ไร้แกนนำ ไม่ได้หมายความจะอ่อนแอและไม่ยั่งยืนเสมอไปหากมีการจัดตั้งองค์กรในระดับรากหญ้าซึ่งมีการทำงานอย่างต่อเนื่องและเข้มแข็ง
แน่นอนว่า ชัยชนะของนักศึกษาและประชาชนในเซอร์เบีย คือ ชัยชนะของ “การทดลองประชาธิปไตย” ที่เรายังไม่อาจสรุป ณ วันนี้ได้ว่า มันจะเป็นชัยชนะที่เปราะบางหรือเป็นชัยชนะที่ยั่งยืน แต่อย่างน้อยมันได้จุดประกายความหวังอันน่าตื่นตาตื่นใจ และส่งมอบบทเรียนหลายประการสำหรับประชาชนในประเทศอื่น ๆ ที่ปรารถนาอยากเห็นความเปลี่ยนแปลง
สอนหนังสือที่คณะรัฐศาสตร์ ธรรมศาสตร์ รักการสอนและเขียนหนังสือ ติดตามความเป็นไปของโลกและสังคมไทย เวลาว่างอ่านนิยาย ดูหนังสืบสวนสอบสวน และเชียร์ลิเวอร์พูล เชื่อมั่นในพลังของการเปลี่ยนแปลงโลกด้วยสติปัญญาและพลังของคนหนุ่มสาว
