Elite capture จับจองครอบงำบ้านหลังเก่า รปห.2557 ฟางเส้นสุดท้ายของการย้าย ‘บ้าน’

“ช่วงหลังรัฐประหารเรารู้สึกว่านี่ไม่ใช่ประเทศไทยที่เราเคยรู้จัก ความอึดอัดมันเริ่มมาจากรัฐประหารปี 2549 ที่ทำให้เกิดการหวนกลับทางการเมือง ดึงสังคมไทยสู่การเมืองแบบเก่า แต่ปี 2557 มันคือการดึงวัฒนธรรมทั้งอัน และมีวาทกรรมด่าทอคนชังชาติ นำเรื่องสถาบันมาใช้ปิดปากคน ยกยอวัฒนธรรมไทยแบบแช่แข็ง นับตั้งแต่ปี 2557 มันคือสังคมไทยที่ไม่ชินที่สุด” 

De/Code ชวน ผศ.ดร.จันจิรา สมบัติพูนศิริ  นักวิชาการจากสถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พูดคุย ตีความและให้ความหมายใหม่กับปรากฏการณ์ย้ายประเทศ ที่เป็นเพียงยอดภูเขาน้ำแข็งของระเบียบการเมืองแบบเก่า

จากปึ 2557 คสช. พยายามจะดึงสังคมไทยกลับสู่อดีตแบบเข้มข้น ทำให้โลกใบเก่าย้อนกลับมาผวนเป็นนโยบาย

จนกระทั่งปี 2563 ผู้คนโดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ พยายามจะดึงสังคมไทยออกมาจากขนบแบบเดิม ทำให้สังคมไทยมีความทัดเทียมกับสังคมโลก

บนสรุปของเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ยังไม่จบลง แต่มีหลายคนถอดใจ หมดหวังกับการเอาไม้ซีกไปงัดกับไม้ซุง

“คนเรามันมีเส้นทางต่างกัน แต่ถ้าคุณยังเป็นห่วงสังคมไทยอยู่ การเปลี่ยนจากข้างในมันง่ายกว่าจากข้างนอก ไม่ใช่มันไม่มีอุปสรรค แต่มันสร้างการเปลี่ยนแปลงได้มากกว่าแม้ว่ามันจะเจ็บปวด”

เราพูดคุยกันในวันที่จันจิรา ใช้เวลาส่วนใหญ่ในชีวิตอยู่ในประเทศเยอรมนี ถึงแม้ตัวเธอจะอยู่ห่างไกลออกไป 8,672  กิโลเมตร แต่เธอยังคงแสดงออก ติดตามความเป็นไปของสังคมไทยอยู่ตลอด เห็นจากโพสต์ใน Facebook ของเธอ และบทสัมภาษณ์ที่เธอแสดงทัศนะเรื่องการเมืองและสังคมให้กับสื่อหลายสำนัก รวมถึงเรื่องราวต่อไปนี้ที่เราได้คุยกับเธอ 

คิดเห็นอย่างไรต่อปรากฏการณ์ย้ายประเทศ 

ดิฉันคิดว่ามีมิติที่น่าสนใจซึ่งสะท้อนตัวตน เส้นทางการเดินทางของสังคมไทยในช่วง 7-8 ปีที่ผ่านมา มันสะท้อนถึงโอกาสในชีวิต เท่าที่ตามอ่านความคิดเห็นคนในกลุ่ม มีความรู้สึกว่าโอกาสในชีวิตของคนรุ่นใหม่มันน้อยลง อุตส่าห์ลงทุนกับเรื่องการศึกษามาตั้งมาก ทำไมคุณภาพของงานไม่ได้เท่าคุณภาพของการศึกษาที่ลงทุนไป

รวมถึงคุณภาพชีวิตโดยรวม แม้ว่าจะเป็นชนชั้นกลางทำงานมีเงินเดือน แต่ก็ไม่สามารถตั้งตัวได้ เพราะเงินเดือนแต่ละเดือนใช้จ่ายไปกับค่าเช่าบ้าน ค่าเดินทาง ดูเหมือนเป็นเรื่องทั่วไปในชีวิตประจำวัน แต่ว่ามันสะท้อนลักษณะของเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมไทย

ปัจจัยด้านใดบ้างที่ทำให้คนตัดสินใจย้ายประเทศ

ปัจจัยที่ 1 เศรษฐกิจ เรากำลังเห็นชนชั้นกลางรุ่นใหม่ (New Middle Class) ที่ไม่เหมือนชนชั้นกลางรุ่นเก่าทำงานบริษัท มีวันหยุดเสาร์-อาทิตย์ พอเพียงกับชีวิตทำงานถึงอายุ 60 ก็เกษียณ

แต่ชนชั้นกลางรุ่นใหม่ เขาหางานที่เติมเต็มความหมายให้กับชีวิต คล้ายกับว่างานลักษณะนี้ต้องการระบบเศรษฐกิจแบบสร้างสรรค์ (Creative Economy)  เป็นระบบที่มีเนื้องานไม่จำเจ 

เป็นงานที่ใช้ความคิดสร้างสรรค์เยอะ ๆ แต่เนื่องจากระบบเศรษฐกิจไทย ผูกติดกับเศรษฐกิจที่เน้นการผลิตขนาดใหญ่ เพราะฉะนั้นชนชั้นกลางรุ่นใหม่เลยรู้สึกว่า งานที่มีอยู่เดิมไม่เพียงแต่น้อยลง แต่ว่ามันไม่ตอบสนองความต้องการที่จะเติมเต็มความหมายในชีวิต การทำตามความฝัน ทำงานที่สร้างสรรค์

ปัจจัยที่ 2 การเมือง การเมืองแบบที่จะผลักให้เศรษฐกิจไปสู่เศรษฐกิจแบบสร้างสรรค์ได้ มันต้องเป็นการเมืองแบบเปิด หมายความว่าการเมืองที่ส่งเสริมให้คนคิด ส่งเสริมให้คนมีความหลากหลาย ในแง่ความฝัน ส่งเสริมให้คนเรียนหนังสือที่แหวกไปจากธรรมเนียมเดิมๆ 

ปัจจัยที่ 3 วัฒนธรรม ค่านิยมในสังคม ความฝันที่ต้องการจะย้ายประเทศมันสะท้อนโลกทางวัฒนธรรมที่เปลี่ยนไป ซึ่งมันเข้ากันไม่ได้กับความคิดแบบเดิม  เพราะฉะนั้นในทางวัฒนธรรม มันมีคนจำนวนหนึ่ง ภาษาอังกฤษเราเรียกคนกลุ่มนี้ว่า Misfit คือกลุ่มที่เข้ากับวัฒนธรรมไทยแบบดั้งเดิม ความคาดหวังของสังคมไทยไม่ค่อยได้ 

มีโพสต์หนึ่งเขาเป็นนางแบบคนอีสาน พอเริ่มโตอยากเล่นละคร อยากเข้าวงการ แต่คนดูถูกว่าหน้าอย่างนี้เป็นไม่ได้หรอก ปรากฏว่าพอไปแคสงานที่เมืองนอก ได้งานโฆษณาของเดวิด เบคแคม

ดังนั้นแล้วแรงปะทะทางวัฒนธรรมมันเข้มข้นมากขึ้นเรื่อย ๆ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เพราะว่าโลกแบบเก่าแทนที่มันจะค่อย ๆ เดินตามโลกแบบใหม่ มันกลับพยายามย้อนกลับไป ดังนั้นเราจะเห็นโลกในประเทศไทย 2 ใบ เป็นจักรวาล 2 อัน ที่มันค่อย ๆ แยกห่างจากกันเรื่อย ๆ

เศรษฐกิจหรือการเมือง ปัจจัยใดมีส่วนทำให้คนตัดสินใจย้ายประเทศมากกว่ากัน

มันแยกออกจากกันไม่ได้ เศรษฐกิจและการเมืองมันส่งอิทธิพลซึ่งกันและกัน เศรษฐกิจเราที่ถอยหลังทุกวันนี้มันก็มีปัจจัยหลายอย่าง ทั้งจากการเมือง เริ่มจากภาวะผู้นำของตัวบุคคล ทีมที่ผู้นำเลือกมาบริหารบ้านเมือง

ในแง่ชนชั้นนำไทยมันมีลักษณะอนุรักษนิยมมาตลอด แต่ช่วงหลังๆ มันเป็นอนุรักษนิยมที่ขาดวิสัยทัศน์ อย่างในช่วงปี 2530 ที่เศรษฐกิจบ้านเมืองเราดี ตอนนั้นชนชั้นนำก็อนุรักษนิยม มีความเป็นชาตินิยม หวงแหนชาติไทย เพียงแต่ว่าเขามีวิสัยทัศน์ คืออยากเห็นประเทศเจริญ มีความคิดเรื่องส่วนรวม

แต่ชนชั้นนำไทยในตอนนี้ เรากำลังเห็นภาวะที่นักรัฐศาสตร์เรียกว่า Elite capture คือประเทศที่ถูกชนชั้นนำกลุ่มเล็ก ๆ จับจองเป็นของตัวเอง และทำให้ผลประโยชน์ของพวกเราทุกคน กลายเป็นผลประโยชน์ของพวกพ้องตัวเอง

ดังนั้นเศรษฐกิจและการเมือง มันแยกออกจากกันไม่ได้ ด้วยเหตุผลว่าเศรษฐกิจที่เป็นแบบตอนนี้ มันถูกครอบงำด้วยชนชั้นนำทางการเมืองกลุ่มเล็ก ๆ  และชนชั้นนำกลุ่มนี้ก็มีความฝันของเขาเอง ซึ่งเป็นความฝันที่ต้องการปกป้อง ผลประโยชน์ของพวกพ้อง ดังนั้นก็ดึงคนประเทศนี้เป็นตัวประกัน เพื่อที่จะรักษาผลประโยชน์ของตัวเองไว้

มันเลยทำให้เศรษฐกิจทั้งระบบเดินหน้าต่อไม่ได้ และระบบการเมืองที่ถูกชนชั้นนำกลุ่มเล็ก ๆ จับจองครอบงำอยู่ มันทำให้การเมืองคับแคบลงเรื่อย ๆ มีการใช้กลไกทางกฎหมาย ใช้อำนาจมืดในการปิดช่องทางการแข่งขันทางการเมืองของกลุ่มอื่น ๆ เราจะเห็นว่าการขัดขาคู่แข่ง เกิดขึ้นทั้งในสมรภูมิทางการเมืองและเศรษฐกิจ

ทั้งเศรษฐกิจและการเมืองถูกครอบงำโดยชนชั้นนำกลุ่มเดียวกัน

ผลประโยชน์ของชนชั้นนำ ส่วนหนึ่งมาจากกำลังแรงงานของวัยหนุ่มสาว แต่หากวันข้างหน้าไร้ซึ่งหนุ่มสาวที่มีศักยภาพ มันย่อมส่งผลกระทบต่อผลประโยชน์ของพวกเขา มิใช่หรือ

เรากำลังพูดกันถึงคนที่มีวิสัยทัศน์ แน่นอนมีกลุ่มคนที่เขาเป็นห่วงหากมองไปยังอนาคตข้างหน้า ถ้าสังคมมันถูกฉุดรั้งไปเรื่อย ๆ เอาแค่ 5 ปีต่อจากนี้ เราจะเห็นคนที่มีศักยภาพสามารถไปเรียนต่อเมืองนอกได้ หรือแม้แต่บางคนที่ยอมไปด้วยวิธีการดิ้นรนหางาน เอาเข้าจริง ๆ ตอนนี้เมืองนอก มันไม่ต้องเป็นตะวันตกเสมอไป อย่างไต้หวันคนไทยไปทำมาหากินตั้งรกรากอยู่ก็มีมาก

กลับมาที่คำถามว่ามันเป็นความกังวลของเขาไหม ดิฉันคิดว่าผลประโยชน์ตรงหน้า มันบังวิสัยทัศน์เหล่านี้ และเอาเข้าจริง ๆ ชนชั้นนำยุคก่อนหน้านี้เห็นประเด็นนี้  มันเคยมีคนออกมาพูดทำนองว่า ‘ถ้าไม่พอใจก็ออกไปจากบ้านหลังนี้’  ช่วงนั้นก็มีอดีตชนชั้นนำก่อนยุคประยุทธ์ จันทร์โอชา ออกมาเตือนว่า การไล่คนไทยออกจากบ้านแบบนี้ไม่ถูกต้อง เพราะว่ามันมีคนไทยจำนวนมากที่มีศักยภาพในการออกไปได้ และฝ่ายที่สูญเสียมากที่สุดคือสังคมไทย

สังคมจะเป็นอย่างไร หากปรากฏการณ์ไหลออกของคนวัยทำงานยังเกิดขึ้นต่อไป

ทั้งหมดนี้มันขึ้นอยู่กับคนที่ออกแบบนโยบายแบ่งเป็น 2 กลุ่มหลัก ๆ คือ กลุ่มที่มองเห็นอนาคตและเห็นผลประโยชน์ส่วนรวมกับกลุ่มที่มองเห็นผลประโยชน์พวกพ้อง มองเห็นแต่วันพรุ่งนี้ไม่มองอนาคต 

คนกลุ่มหลังเป็นอันตราย เพราะว่าสิ่งที่เราเห็นในสังคมไทยตอนนี้ มันคือสิ่งที่นักรัฐศาสตร์เรียกว่า ระเบียบทางการเมืองถดถอย 

สังคมมันต้องแบ่งปันผลประโยชน์ ถ้าผลประโยชน์มันอยู่กับคนกลุ่มหนึ่ง คนก็ไม่สนับสนุนไม่มีความชอบธรรม  แต่ว่าเครื่องมือที่ชนชั้นนำเหล่านี้มีคือความรุนแรง กฎหมายในการรังแกคน เมื่อคนไม่เห็นด้วย เครื่องมือต่าง ๆ เหล่านี้ก็ถูกใช้ เพื่อจะบังคับให้คนสนับสนุน 

ดิฉันคิดว่าสังคมไทยคงไม่ไปถึงจุดที่จะล่มสลาย แบบสงครามกลางเมือง แต่เราจะเป็นสังคมที่ค่อยๆ ถอยหลังไปเรื่อย ๆ ในลักษณะสังคมแบบ ปากีสถาน อียิปต์ ที่ไม่ได้ดีมากแต่ก็ไม่ได้เลวร้าย

เหมือนเราต้องฝากความหวังในการเปลี่ยนแปลงไว้กับชนชั้นนำ

ชนชั้นนำที่เราพูดถึงมันก็มีหลายกลุ่มเช่น ชนชั้นนำในกองทัพ กองทัพมันก็ไม่ได้เป็นเนื้อเดียวกัน มันก็มีคนที่มีวิสัยทัศน์ในกองทัพ เราอาจจะต้องผลักดันให้คนเหล่านี้ออกมาทำอะไรมากขึ้น หรือว่าฝ่ายตุลาการ มันก็ไม่ได้เป็นเนื้อเดียวกัน เรามีชนชั้นนำในฝ่ายพรรคการเมือง – ภาคธุรกิจ คนเหล่านี้จำเป็นต้องนึกถึงผลประโยชน์ของตัวเองที่มันผูกกับผลประโยชน์ของสังคม

ถ้าสังคมยังเป็นแบบนี้เรื่อย ๆ คนเริ่มทยอยออก ประเทศไทยมันก็จะอยู่แบบนี้ ดังนั้นถ้าสังคมไทยไม่ดีขึ้น ผลประโยชน์ของเราทุกคนก็ไม่ดีเช่นกัน มันจึงต้องผลักให้คนที่มีวิสัยทัศน์ ที่เห็นผลประโยชน์ของตัวเองเท่ากับผลประโยชน์ของสังคม ลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงสังคม

การรัฐประหารปี 2557 เป็นต้นเหตุของการเกิดปรากฏการณ์ย้ายประเทศหรือไม่

เป็นฟางเส้นหนึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของฟางเส้นสุดท้าย  มันต้องย้อนไปดูสังคมไทยในแง่พื้นฐาน เศรษฐกิจมันพัฒนาเร็ว ในช่วงยุค 1980-1990  มันไปกระทบกับวิถีชีวิต ทำให้คนมีความฝันใหม่ๆ มีการศึกษาที่ดีขึ้น เพราะฉะนั้นทั้งหมดนี้โลกของคนไทยจำนวนหนึ่งมันเปลี่ยน เพียงแต่ว่ามันมีคนที่กลัวกับการเปลี่ยนแปลง และพยายามจะดึงสังคมไทยกลับสู่อดีต

ดังนั้นปรากฏการณ์คนอยากย้ายประเทศมันจึงเป็นแค่ ยอดภูเขาน้ำแข็งการเปลี่ยนแปลงของสังคมไทย มันคือการปะทะกันของโลกใบเก่า-ใบใหม่

การรัฐประหารปี 2557 เป็นจุดเริ่มต้นของฟางเส้นสุดท้าย เพราะว่าเป็นจุดที่ผู้สนับสนุนโลกใบเก่า พยายามจะดึงสังคมไทยกลับสู่อดีตแบบเข้มข้น ลองนึกถึงสมัยที่รัฐประหารใหม่ ๆ มันจะมีนโยบายแบบค่านิยม 12 ประการ มีสมุดพกศีลธรรม ถ้าไปดูแบบเรียนเราจะเห็นแบบเรียนที่อนุรักษนิยมมาก มีการพูดถึงเพศทางเลือกในแบบที่เหยียด

การรัฐประหารปี 2557 มันทำให้โลกใบเก่าย้อนกลับมาผวนเป็นนโยบาย และมันกระทบชีวิตคนรุ่นใหม่ ดูกลุ่มอย่างนักเรียนเลวที่ออกมาประท้วง นี่คือกลุ่มคนที่ได้รับผลกระทบ จากการแยกกันของจักรวาล 2 อัน ในขณะที่เขาอยู่ในโลกออนไลน์ ที่สามารถสื่อสารกันได้ทั่วโลก แต่ในขณะเดียวกันโลกในโรงเรียนของพวกเขามันถูกดึงกลับไป และโลกในโรงเรียน มันคือโลกที่ถูกกำหนดโดยนโยบายที่ออกมาหลังช่วงรัฐประหาร

ประสบการณ์ส่วนตัว ก่อนที่จะย้ายมาใช้เวลาที่เยอรมันมากขึ้น ช่วงหลังรัฐประหารเรารู้สึกว่านี่มันไม่ใช่ประเทศไทยที่เราเคยรู้จัก ดิฉันโตมาในยุคชาติชาย ชุณหะวัณ สำหรับเราสังคมไทยมันก็ไม่ได้ดีที่สุด แต่เรารู้สึกโอเคกับการอยู่ในประเทศนี้ ไม่เคยรู้สึกอยากจะออกไปอยู่เมืองนอก

ความอึดอัดมันเริ่มมาจากรัฐประหารปี 2549 ที่ทำให้เกิดการหวนกลับทางการเมือง ดึงสังคมไทยกลับสู่การเมืองแบบเก่า แต่ปี 2557 มันคือการดึงวัฒนธรรมทั้งอัน และมีวาทกรรมด่าคนชังชาติ นำเรื่องสถาบันมาใช้ปิดปากคน ยกยอวัฒนธรรมไทยแบบแช่แข็ง มันทำให้รู้สึกอึดอัด นับแต่ปี 2557 มันคือสังคมไทยที่ไม่ชินที่สุด 

สิ่งที่อยากฝากถึงคนที่วางแผนออกมาใช้ชีวิตต่างประเทศ

เราคงไปสั่งสอนอะไรพวกเขาคงลำบาก เพราะเราเองก็มาอยู่เมืองนอกแล้ว ขอพูดจากประสบการณ์ตัวเองแล้วกัน คือการออกมาอยู่ต่างประเทศ มันก็มีเรื่องดีในแง่หน้าที่การงาน คุณภาพชีวิตอย่างสภาพแวดล้อมที่เราอยู่ใน กทม. มันทำให้เราแทบไม่มีช่วงเวลาที่ได้ผ่อนคลาย

แต่สิ่งที่แลกมันก็มีเยอะ ถ้าคุณทำงานในสายที่ไม่ใช่สายการศึกษาหรือการเมือง ถ้าคุณออกมาแล้วคือออกมาเลย การเปลี่ยนสังคมไทยจากข้างนอกมันยากกว่าที่จะอยู่ในประเทศ เพราะฉะนั้นต้องถามตัวเอง เพราะเราคงไม่สามารถไปบอกใครได้ว่า จะออกหรือไม่ออกแบบไหนดีกว่ากัน ต้องถามใจตัวเองว่า คุณตัดรากของตัวเองจากประเทศไทยได้ไหม  

คนเรามันมีเส้นทางต่างกัน แต่ถ้าคุณยังเป็นห่วงสังคมไทยอยู่ การเปลี่ยนจากข้างในมันง่ายกว่า ไม่ใช่มันไม่มีอุปสรรคนะ แต่มันสร้างการเปลี่ยนแปลงได้มากกว่าแม้ว่ามันจะเจ็บปวด

ถ้าถามคนที่ไปประท้วงเมื่อปี 2563 แม้ว่าการประท้วงจะไม่ได้จบลงด้วยการได้ผลทางการเมือง แต่ถามว่าพวกเขาภูมิใจไหมในการต่อสู้ ดิฉันคิดว่าพวกเขาภูมิใจ