
การปรับแก้ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช 2542 ของกระทรวงเกษตรฯ เป็นสัญญาณที่ต้องจับตาไปพร้อมกับการจดสิทธิบัตรคุ้มครองพันธุ์พืช กระทบสถานะ ‘นักปรับปรุงพันธุ์’ ที่เกษตรกรมีมาแต่เดิม แม้ไม่มีข้อบังคับห้ามเกษตรกรคัดเลือกและพัฒนาพันธุ์พืช แต่ด้วยวิธีการที่ทำให้เกษตรกรไม่ถูกนับรวมเป็นนักปรับปรุงพันธุ์ จากแนวทางการขึ้นทะเบียนพันธุ์พืชใหม่ แปรเปลี่ยนสถานะนักปรับปรุงพันธุ์จากเกษตรกรไปสู่มือของบรรษัทเอกชน ที่ยิ่งกดทับให้การถ่ายทอดศักยภาพพัฒนาพันธุ์ของเกษตรกร ทำได้ยากยิ่งขึ้น และอาจทำไม่ได้หากมีการปรับแก้กฎหมายไปสู่การคุ้มครองพันธุ์ในรูปแบบสิทธิบัตร ที่เมล็ดพันธุ์จะกลายเป็นสิทธิของเอกชน

de/code ชวนคุยกับ วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เลขาธิการมูลนิธิชีววิถี ในกระบวนการเปลี่ยนผ่านที่เริ่มต้นจากองค์ความรู้คัดเลือกพันธุ์ของเกษตรกร ไปสู่การทำให้นักปรับปรุงพันธุ์อยู่ภายใต้อำนาจของทุนผูกขาดและคำถามที่สังคมควรมีต่อกระบวนการคุ้มครองพันธุ์พืชในยุคสมัยของความไม่แน่นอนและการแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ
การปรับปรุงพันธุ์มีพัฒนาการเปลี่ยนแปลงจากมือของเกษตรกรไปสู่การผลิตเชิงพาณิชย์ เพื่อหวังเข้าถึงตลาดที่มีขนาดใหญ่ขึ้นและการส่งออก ค่อย ๆ เห็นภาพชัดเจนมากขึ้นในช่วงของ การปฏิวัติเขียวในปี พ.ศ. 2503 ที่อุตสาหกรรมเกษตรใช้เทคโนโลยีและความรู้ด้านวิทยาศาสตร์เข้ามาเพิ่มผลผลิต ตลอดจนตอบสนองความต้องการให้กับตลาดที่กำลังเติบโตขึ้น และสร้างเศรษฐกิจให้กับประเทศกำลังพัฒนา
ย้อนกลับมาในไทย การพัฒนาสายพันธุ์พืชช่วงเริ่มต้นมาจากการที่เกษตรกรคัดเลือกเมล็ดพันธุ์เพื่อนำไปปลูกต่อ บางพื้นที่ก็แลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์กันระหว่างชุมชน ยิ่งทำให้เกิดการผสมสายพันธุ์ตามธรรมชาติ เป็นฐานของพันธุกรรมพืชที่หลากหลาย พอเข้าสู่การปฏิวัติเขียว ไทยได้รับความช่วยเหลือของกองทุนของธนาคารโลกและสหรัฐอเมริกา ประกอบกับความสนใจเพาะปลูกพันธุ์ข้าวใหม่เป็นกระแสหลัก จึงเกิดการก่อตั้งสถาบันวิจัยพัฒนาเรื่องพันธุ์ข้าว มีนักวิจัยนานาชาติเข้ามาคัดเลือกพันธุ์พืชท้องถิ่น พัฒนาเป็นข้าวสายพันธุ์ใหม่ โดยเป็นความร่วมมือระหว่างภาครัฐ เงินทุนนานาชาติ และเกษตรกรในพื้นที่ที่มีศักยภาพคัดเลือกพันธุ์
ข้อมูลจากหนังสือ ชาวนานักปรับปรุงพันธุ์ ถอดบทเรียนโรงเรียนเครือข่ายชาวนา จังหวัดนครสวรรค์ ระบุถึงการเก็บรวบรวมพันธุ์ข้าวของแปลงนาใน 978 แห่ง ได้รวงข้าว 120,000 ตัวอย่าง ก่อนคัดเลือกพันธุ์ที่เหมาะสมได้กว่า 3,800 สายพันธุ์ สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึงชาวนาที่เป็นผู้ริเริ่มให้เกิดความหลายทางเมล็ดพันธุ์ด้วยองค์ความรู้ที่สะสมมาด้วยตนเอง และใช้กระบวนการธรรมชาติเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาพันธุ์พืช

การลงทุนวิจัยเมล็ดพันธุ์ ที่งบประมาณการลงทุนไปทุ่มเทให้กับการวิจัยของบริษัทเอกชน แทนที่ลงไปที่หน่วยงานของรัฐเพื่อสนับสนุนการคัดเลือกพันธุ์ ทำฐานข้อมูลพันธุ์พืชของเกษตรกร เมื่องบประมาณไปอยู่ที่นักปรับปรุงพันธุ์ของบริษัทเอกชน งานวิจัยของสถาบันศึกษากับหน่วยงานราชการของรัฐก็ถูกกดทับ รัฐถอยห่างจากการวิจัยให้เอกชนทำแทน เราจึงเริ่มเห็นการผูกขาดทางเมล็ดพันธุ์พืช ว่าอยู่ในมือของบริษัทข้ามชาติ บริษัทยักษ์ใหญ่แทบทั้งสิ้น
นักปรับปรุงพันธุ์ในความหมายที่เห็น ณ ปัจจุบัน คือบริษัทเอกชนแทบทั้งสิ้น ไม่ได้นับรวมเกษตรกรที่เป็นนักปรับปรุงพันธุ์ที่มีมาแต่เดิม
นอกจากนั้น ทางเลือกความมั่นคงของระบบอาหารในประเทศยังถูกตัดตอนไปพร้อมกับเกษตรกรที่เป็นนักปรับปรุงพันธุ์ ที่เคยคัดเลือกพันธุ์ดีและมีความหลากหลายในระบบอาหาร
วิถีเกษตรกรรมในอดีต ที่ทำให้เกิดสายพันธุ์ที่ดี เหมาะสม เกิดขึ้นจากเกษตรกรและชุมชนเป็นสำคัญ ทั้งหมดตั้งต้นจากการคัดเลือกสายพันธุ์ เก็บพันธุ์ไปปลูกต่อ แลกเปลี่ยนระหว่างชุมชน และเป็นรากฐานของการพัฒนาสายพันธุ์ที่มีแต่เดิม ถ้าไม่มีความหลากหลายของเมล็ดพันธุ์ ไม่มีทางจะสามารถสร้างพันธุ์ดีได้
แต่สิ่งนี้กลับถูกละเลยไปจากระบบอุตสาหกรรมการผลิต ไม่เพียงแต่คนในอุตสาหกรรมที่มองข้าม คนที่อยู่ในสถาบันกระแสหลักอย่างหน่วยงานรัฐ นักวิชาการก็มองไม่เห็นสิ่งเหล่านี้ กลับมองพันธุ์พืชท้องถิ่นเป็น landrace เปรียบเทียบในเชิงลักษณะด้อยค่าว่า เป็นของพื้น ๆ ไม่มีคุณค่ามากพอจะจูงใจให้พัฒนาเมล็ดพันธุ์
พื้นฐานของการปรับปรุงพันธุ์ที่ดี จะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อมีการเข้าถึงแหล่งพันธุกรรมพืช หรือยีนพูล (Gene Pool) เพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานการคัดเลือกพันธุ์มาพัฒนา แต่ด้วยแนวทางการวิจัยในยุคหลัง ยีนพูลถูกรวบรวมและใช้ในการพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ของบริษัทเอกชน จะพูดอย่างเข้าใจง่ายก็คือ กระบวนการวิจัยกระแสหลักในวันนี้ คือ ‘การแปรรูปให้นักปรับปรุงพันธุ์เป็นเอกชน’
รัฐไม่มีนโยบายไหนที่จะสนับสนุนให้เกษตกรรักษาบทบาทการเป็นนักปรับปรุงพันธุ์ แต่มีนโยบายเป็นงบประมาณหลักร้อยล้านบาทที่เอื้อให้เอกชนทำวิจัยพันธุ์พืชใหม่
เกษตรกรเมื่อถึงที่สุดแล้ว ด้วยพื้นที่นาที่ถูกเปลี่ยนไปเป็นพันธุ์ข้าวสมัยใหม่ ยิ่งทำให้การเก็บคัดเลือกเมล็ดพันธุ์เพื่อจะไปปรับปรุงต่อก็ลดน้อยลงไป สิ่งเดียวที่ทำได้คือเก็บเมล็ดพันธุ์ไปปลูกต่อ ก็ยังเห็นชุมชนที่พยายามร่วมกันปรับปรุงพันธุ์พืช แต่ก็ยากลำบากและเป็นเพียงกลุ่มเล็ก ๆ ภายใต้สิทธิบัตรของเอกชน หากไปดูจำนวนสิทธิบัตรพันธุ์พืชของไทย ณ วันนี้ 70 เปอร์เซ็นต์เป็นของเอกชน มีเพียง 5 เปอร์เซ็นต์เท่านั้นที่จดในลักษณะนิติบุคคลหรือเกษตรกร ส่วนที่เหลือเป็นหน่วยงานวิจัยของสถาบันอุดมศึกษาหรือภาครัฐ

ถึงที่สุดแล้ว ถ้าหากข้าวเปลี่ยนไปเป็นพืชเชิงเดี่ยวอย่างข้าวโพดหรือมันสำปะหลัง จะยิ่งเป็นการปิดกั้นโอกาสของเกษตรกร ไบโอไทยเคยมีโอกาสพูดคุยกับเครือข่ายเกษตรกรปลูกข้าวโพด เขาก็อยากที่จะพัฒนาพันธุ์เอง แต่เข้าไม่ถึงยีนพูล หรือหากพัฒนาพันธุ์ได้ การจะจดสิทธิบัตรหรือจำหน่ายพันธุ์ด้วยตนเองก็เต็มไปด้วยอุปสรรค ยากลำบากเพราะ พ.ร.บ. พันธุ์พืช พ.ศ. 2518 ไม่เอื้อให้การซื้อขาย ทำให้พืชท้องถิ่นกลายเป็นที่รู้จัก
รายละเอียดของ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืชเกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ทั้งหมด
ประวัติศาสตร์ของสิทธิบัตร เกิดขึ้นมาเพื่อสร้างแรงรูงใจ และเปรียบเสมือนรางวัลของนักพัฒนาพันธุ์พืช แต่ว่ากลับกลายเป็นระบบที่ละเอียดอ่อนกับฐานทรัพยากร ระบบเศรษฐกิจ ไปจนถึงความมั่นคงอาหารในระดับชุมชน ที่ก็ต้องพูดไปถึงสิทธิในที่ดินทำกินและต้นทุนการผลิตของเกษตรกร

ในวันนั้นที่อยู่ในฐานะหนึ่งในผู้เป็นคณะกรรมการร่าง พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช 2542 เหมือนเป็นหากประเทศใด ต้องการเข้าร่วมเป็นสมาชิกองค์การการค้าโลก (World Trade Organization : WTO) ต้องมีข้อกำหนดในการควบคุมพันธุ์พืช ไม่ว่าจะเป็นแบบจดสิทธิบัตร หรือ Sui generis ที่รัฐออกแบบการคุ้มครองพันธุ์พืชให้เหมาะสมกับบริบทของประเทศ โดยไทยเลือกประกาศคุ้มครองพันธุ์พืชแบบ Sui generis เพิ่มเงื่อนไขว่า คุ้มครองเกษตรกรที่เป็นนักปรับปรุงพันธุ์
การมองความหมายของการปรับปรุงพันธุ์ คุณไม่เห็นความสำคัญของการปรับปรุงที่เกษตรกรทำมาแต่เดิม ที่เป็นการคัดเลือกพันธุ์ เจอการผสมพันธุ์แบบธรรมชาติก็คัดแยกเพื่อนำไปปลูกต่อ เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นซ้ำไปมา และขณะเดียวกันก็เป็นความร่วมมือของเกษตรกร แลกเปลี่ยนสายพันธุ์กันเพาะปลูก เราในฐานะลูกหลานชาวสวน ก็เห็นกระบวนการนี้เกิดขึ้นมาตลอด อย่างพืชที่มีรอบการปลูกอย่างทุเรียน การขึ้นของพันธุ์ใหม่ ในอดีตก็เป็นกระบวนการธรรมชาติ ในขณะที่อุตสาหกรรมจะมองการลงทุนในพืชที่ให้ผลผลิตได้เร็ว ยังไปไม่ถึงการลงทุนระยะยาว ที่จะเป็นการปรับปรุงพันธุ์แบบยั่งยืน
สิทธิบัตรถูกพัฒนาขึ้นมาโดยสหภาพยุโรปและบริษัทเมล็ดพันธุ์ ตั้งแต่ UPOV 1978 มาจนถึง UPOV 1991 เมื่อความสัมพันธ์ระหว่างนักปรับปรุงพันธุ์พืชและเกษตรกร ถูกจัดสรรอีกครั้งให้เป็นไปตามทิศทางอุตสาหกรรม การตีความหมายสิทธิบัตรของบริษัทเมล็ดพันธุ์จึงไม่ใช่เพียงเมล็ดพันธุ์ แต่คือการคุ้มครองทั้งตัวเมล็ดพันธุ์และทุกส่วนที่ได้จากการพันธุ์พืช แม้กระทั่งรูปแบบ EDV ที่เป็นการกลายพันธุ์ของพืชพันธุ์ใหม่ที่ยังคงลักษณะเฉพาะของพืชพันธุ์เดิมอยู่ รวมถึงการให้ความหมายก็ยังไม่ชัดเจน และเป็นที่ถกเถียงกันอยู่
การปรับปรุงพันธุ์เพียงเล็กน้อย ก็อยู่ในการคุ้มครองของบริษัทเจ้าของเมล็ดพันธุ์ เกษตรกรห้ามคัดเลือกพันธุ์ไปขยายต่อ และมันเป็นภาพว่าสิ่งที่อยู่ใน UPOV 1991 จะเข้าไปสกัดกั้นการพัฒนาของเกษตรกรทั้งหมด ส่วนหนึ่งอาจจะมาจากแนวคิดที่สวนทางกัน ระหว่างการคัดเลือกพันธุ์แบบเกษตรกร กับการคุ้มครองแบบรัฐและเอกชนในรูปแบบสิทธิบัตร

สิ่งนี้อาจจะเริ่มต้นจากฐานคิดว่า เกษตรกรไม่สามารถจะเป็นนักปรับปรุงพันธุ์ที่ดีได้ กระบวนการของรัฐที่เอื้อให้เกษตรกรเป็นนักปรับปรุงพันธุ์มันจึงถูกปิดกั้น
ทันทีที่เกษตรกรฉีกซองเมล็ดพันธุ์ คุณจะคัดเลือกพันธุ์ไม่ได้ เก็บเมล็ดไปเพาะปลูกรุ่นต่อก็ไม่ได้ และถึงที่สุดแล้วคือปรับปรุงพันธุ์โดยที่ยังคงลักษณะของพันธุ์พืชเดิมไว้ไม่ได้
เราต้องย้ำว่า เกษตรกรมีความสามารถในการคัดเลือกพันธุ์ แม้กระทั่งการผสมข้ามสายพันธุ์ด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ ศักยภาพคัดเลือกพันธุ์ที่มีมาแต่เดิมของเกษตรกรก็อาจเป็นหนึ่งในทางเลือกของความหลากหลายในพันธุ์พืช หากไม่มีการกดทับ ถูกปฏิเสธจากระบบการผลิตอาหาร เห็นได้จากวันนี้ ที่เกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ เป็นผู้ออกมาเคลื่อนไหวเรียกร้องและเสนอความเห็นเกี่ยวกับแนวทางปรับปรุงพันธุ์ที่เป็นรูปธรรม

วันนี้ประชาชนมีคำถามถึงคุณภาพของพันธุ์ข้าว ที่ไม่ตอบสนองกับความต้องการในระดับการบริโภคชุมชนและสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป แม้แต่พันธุ์ที่ถูกคัดมาแล้ว ผ่านกระบวนการ GMOs ก็ถูกปรับมาให้ใช้ปุ๋ยสารเคมีเฉพาะเจาะจง สิ่งเหล่านี้ก็ถูกตั้งคำถามถึงการเบียดเบียนในการพัฒนาพันธุ์ หรือเป้าหมายที่แท้จริงในการปรับปรุงเมล็ดพันธุ์
ท่ามกลางลักษณะการถือครองสิทธิบัตรเมล็ดพันธุ์ของบริษัทเอกชน เกษตรกรต้องทำงานกับพันธุ์พืชที่มีอยู่อย่างจำกัด การที่ชุมชนเกษตรจะสร้างต้นทุนการผลิต ผ่านธนาคารเมล็ดพันธุ์หรือ seed bank มีจำนวนน้อยมาก มีเพียงนักวิจัย บริษัทเอกชนและหน่วยงานของรัฐเท่านั้นที่เข้าถึงผลประโยชน์ตรงนี้ได้ จากเมล็ดพันธุ์สาธารณะ เลยกลายเป็นเมล็ดพันธุ์ของเอกชน ด้วยการใช้เทคโนโลยีกับข้อกำหนดการร่วมระหว่างรัฐและเอกชน ก่อนจะครอบคลุมการผลิตในประเทศ
ถ้าเกษตรกรยังไม่สามารถฟื้นศักยภาพ (การเป็นนักปรับปรุงพันธุ์) เดิมที่มีอยู่ได้ งานวิจัยสาธารณะก็ควรมีบทบาทสำคัญ ที่จะเป็นตัวเลือกการพัฒนาสายพันธุ์ นอกเหนือจากบริษัทที่ถือครองสิทธิบัตร
ไม่ว่าผู้แทนเจรจาด้านการค้ากับยุโรปจะได้ข้อตกลงร่วมกันอย่างไร สิ่งที่สังคมควรต้องจับตาต่อคือการเดินหน้าแก้ไข พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืชของกระทรวงเกษตรฯ และสถานการณ์การแข่งขันทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศ
แต่ถึงที่สุดแล้ว ก็อาจต้องตั้งคำถามว่าวิถีของการปรับปรุงพันธุ์ในวันนี้ ถูกต้องแล้วใช่หรือไม่ และอาจจะต้องคิดเรื่องความมั่นคงทางอาหารเพิ่มมากขึ้น เมื่อเรากำลังเผชิญกับวิกฤติสภาพภูมิอากาศ ความผันผวนทางเศรษฐกิที่กระทบกับต้นทุนการผลิตไปทั่วโลก


มนุษย์ตัวเล็กคนหนึ่งในสังคมที่เป็นทาสแมว สนใจทุกเรื่องราวรอบตัว มีท้องฟ้าที่สดใสเป็นรางวัลของการใช้ชีวิตในแต่ละวัน

