decode Thai PBS
Futurism
  • Journalism
  • Education
  • Sustainability
  • Workers/Economy
  • Human Rights
Democracy
  • Crack Politics
  • Peaceful
Conflict Resolution
  • Justice
  • Environment
  • Inequality
  • Welfare state
  • New World Order
Life Matters
  • Gender & Sexuality
  • Human & Society
  • Play Read
  • Young Spirit
Media
  • Documentary
เข้าสู่ระบบ
decode Thai PBS
    • ดูทั้งหมด
    • Journalism
    • Education
    • Sustainability
    • Workers/Economy
    • Human Rights
    • ดูทั้งหมด
    • Crack Politics
    • Peaceful
    • ดูทั้งหมด
    • Justice
    • Environment
    • Inequality
    • Welfare state
    • New World Order
    • ดูทั้งหมด
    • Gender & Sexuality
    • Human & Society
    • Play Read
    • Young Spirit
    • ดูทั้งหมด
    • Documentary

ขนาดตัวอักษร

decode Thai PBS

สำนักเครือข่ายสื่อสาธารณะ

องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS)

PRIVACY POLICY / TERM OF USE

รู้จัก DE/CODE

De/Code คือใครติดต่อเรา

Follow DE/CODE

Copyright © 2026 Decode Thai PBS. All rights reserved.

accessibility

ขนาดตัวอักษร
ระยะห่างข้อความ
ปรับสีสำหรับตาบอดสี
ซูเปอร์เอลนีโญ : ผลกระทบด้านนิเวศวิทยาจากป่าสู่ทะเล
Environment

ซูเปอร์เอลนีโญ : ผลกระทบด้านนิเวศวิทยาจากป่าสู่ทะเล

ดร.เพชร มโนปวิตรดร.เพชร มโนปวิตร22 พ.ย. 2569 09:00
Share on

Earth Calling

ดร.เพชร มโนปวิตร

ในบทความตอนที่แล้ว เราได้ทำความเข้าใจกลไกของเอลนีโญ และเหตุใดปรากฏการณ์ที่กำลังทวีความรุนแรงในช่วงปี 2569–2570 จึงน่าจับตามองเป็นพิเศษ แม้เอลนีโญจะเป็นความแปรปรวนของภูมิอากาศตามธรรมชาติ แต่ครั้งนี้เกิดขึ้นในโลกที่ร้อนกว่าเดิมมาก ขณะที่ระบบนิเวศส่วนใหญ่เผชิญแรงกดดันสะสมจากกิจกรรมมนุษย์

คำถามต่อไปจึงไม่ใช่เพียงว่าอุณหภูมิจะสูงขึ้นเท่าไหร่ หรือจะแห้งแล้งยาวนานขนาดไหน แต่คือธรรมชาติจะตอบสนองต่อความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อย่างไร โดยเฉพาะระบบนิเวศที่เสื่อมโทรมและยังไม่ทันฟื้นตัวจากเหตุการณ์รุนแรงครั้งก่อน และอาจต้องเผชิญกับความเครียดระลอกใหม่

เมื่อพูดถึงผลกระทบของเอลนีโญ เรามักนึกถึงภัยแล้ง ไฟป่า หรือปะการังฟอกขาว ซึ่งเป็นความเสียหายที่มองเห็นได้ชัดเจน แต่เบื้องหลังเหตุการณ์เหล่านั้นยังมีการเปลี่ยนแปลงทางนิเวศวิทยาที่ซับซ้อนและเชื่อมโยงกัน ตั้งแต่ความแห้งแล้งในป่าต้นน้ำ ความผันผวนของระดับน้ำในแม่น้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำ ไปจนถึงความเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิ ความเค็ม และคุณภาพน้ำในทะเลชายฝั่ง ขณะที่บางระบบนิเวศอาจได้รับความเสียหายอย่างรวดเร็ว บางแห่งกลับค่อย ๆ เสื่อมโทรมลงโดยที่เราแทบไม่ทันสังเกต

บทความตอนนี้ชวนมองผลกระทบของเอลนีโญจากป่าสู่ทะเล ผ่านเรื่องราวของระบบนิเวศป่าไม้ พื้นที่ชุ่มน้ำ และแนวปะการังที่กำลังเผชิญความเสี่ยงจากคลื่นความร้อนครั้งใหม่ ตลอดจนหญ้าทะเล ป่าชายเลน และหาดเลนที่มีความสำคัญต่อความอุดมสมบูรณ์ของทะเลไทย เพื่อทำความเข้าใจว่าความเสียหายต่อระบบนิเวศหนึ่งสามารถส่งผลต่อระบบนิเวศอื่นได้อย่างไร และเหตุใดความสามารถในการรับมือกับแรงกดดันและศักยภาพในการฟื้นตัวของธรรมชาติจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการรับมือความรุนแรงของซูเปอร์เอลนีโญ

จากป่าไม้และพื้นที่ชุ่มน้ำ สู่ระบบนิเวศทะเลชายฝั่ง

เอลนีโญทำให้ระบบการไหลเวียนของบรรยากาศและรูปแบบการกระจายตัวของฝนเปลี่ยนแปลงไป โดยบริเวณเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีแนวโน้มเกิดฝนน้อยกว่าปกติในบางฤดูกาล โดยเฉพาะเมื่อเอลนีโญมีกำลังรุนแรง การที่ฝนลดลงต่อเนื่องหลายเดือนประกอบกับอุณหภูมิอากาศที่สูงขึ้น จะทำให้การระเหยของน้ำเพิ่มขึ้น ความชื้นในดินลดลง และแหล่งน้ำธรรมชาติสะสมน้ำได้น้อยกว่าปกติ

สิ่งที่น่ากังวลสำหรับประเทศไทยคือผลกระทบอาจไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในช่วงที่เอลนีโญมีกำลังสูงสุด แต่สามารถสะสมและส่งผลต่อเนื่องไปถึงฤดูร้อนและต้นฤดูฝนของปีถัดไป โดยเฉพาะหากปริมาณฝนในช่วงปลายปีต่ำกว่าปกติ ทำให้ปริมาณน้ำต้นทุนในเขื่อน แม่น้ำ และพื้นที่ชุ่มน้ำลดลง ก่อนต้องเผชิญกับอากาศร้อนจัดในช่วงเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม

บทเรียนสำคัญเกิดขึ้นระหว่างเอลนีโญรุนแรงปี 2558–2559 เมื่อประเทศไทยเผชิญภาวะภัยแล้งในหลายพื้นที่ เนื่องจากฝนที่ตกน้อยกว่าปกติในปี 2558 ทำให้เขื่อนและอ่างเก็บน้ำสำคัญมีปริมาณน้ำสะสมไม่เพียงพอ จนรัฐบาลต้องจำกัดการใช้น้ำเพื่อการเกษตรในฤดูแล้งถัดมา ขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านในลุ่มน้ำโขงก็ได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงเช่นกัน

ข้อมูลเหล่านี้ทำให้ต้องจับตามองเอลนีโญปี 2569–2570 เป็นพิเศษ เพราะถึงแม้เราอาจยังไม่สามารถคาดการณ์ได้แน่ชัดว่าพื้นที่ใดจะเกิดภัยแล้งรุนแรงที่สุด แต่สัญญาณความเสี่ยงจากปริมาณฝนที่ลดลงและอุณหภูมิที่สูงขึ้นก็เพียงพอให้ต้องเตรียมรับมือไว้ล่วงหน้า

ในระบบนิเวศป่าไม้ ความแห้งแล้งที่ยาวนานขึ้นไม่ได้หมายถึงเพียงการขาดแคลนน้ำ แต่เป็นความเครียดทางสรีรวิทยาที่ส่งผลโดยตรงต่อการเจริญเติบโตและการอยู่รอดของต้นไม้ เมื่อความชื้นในดินลดลง ต้นไม้จะปิดปากใบเพื่อลดการสูญเสียน้ำ แต่ก็ทำให้การรับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์และการสังเคราะห์แสงลดลงตามไปด้วย หากเกิดภาวะแห้งแล้งต่อเนื่องเป็นเวลานาน ต้นไม้บางชนิดอาจอ่อนแอลง สูญเสียความสามารถในการลำเลียงน้ำ หรือยืนต้นตายได้

ผลกระทบอีกด้านหนึ่งคือความเสี่ยงไฟป่าที่เพิ่มสูงขึ้น เพราะเมื่อความชื้นในดินและพืชพรรณลดลง ใบไม้ กิ่งไม้ และเศษซากพืชที่สะสมอยู่ในป่าก็จะกลายเป็นเชื้อเพลิงที่ติดไฟได้ง่ายขึ้น หากมีการจุดไฟเพื่อหาของป่าหรือเตรียมพื้นที่เกษตรกรรม ไฟก็อาจลุกลามรุนแรงและควบคุมได้ยากกว่าในปีที่มีความชื้นสูง

เหตุการณ์เอลนีโญปี 2558 เป็นตัวอย่างสำคัญที่ทำให้เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ต้องเผชิญกับไฟป่าและหมอกควันข้ามพรมแดนอย่างรุนแรง โดยเฉพาะในประเทศอินโดนีเซียซึ่งมีพื้นที่ป่าพรุขนาดใหญ่ เมื่อปริมาณฝนลดลงจนดินพรุแห้ง การเกิดไฟไหม้ไม่เพียงเผาผลาญต้นไม้บนผิวดิน แต่ยังสามารถลุกไหม้ลงไปในชั้นอินทรียวัตถุใต้ดินซึ่งสะสมคาร์บอนมาเป็นเวลานาน ทำให้ควบคุมไฟได้ยากและปล่อยควันพิษจำนวนมหาศาลออกสู่บรรยากาศ และในปี 2569 อินโดนีเซียก็กำลังเผชิญกับฤดูไฟป่าที่รุนแรงที่สุดในรอบ 11 ปี โดยเฉพาะบริเวณเกาะสุมาตราและกาลิมันตัน จนกลายเป็นวิกฤติหมอกควันพิษข้ามพรมแดนอีกครั้ง

สำหรับประเทศไทย หากเอลนีโญทำให้ฤดูแล้งปี 2570 มีอากาศร้อนและแห้งกว่าปกติ ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อไฟป่าในพื้นที่ภาคเหนือและพื้นที่ป่าที่มีปัญหาการเผาไหม้ซ้ำซาก ซึ่งจะซ้ำเติมปัญหาฝุ่น PM2.5 ที่ส่งผลต่อสุขภาพของประชาชนอยู่แล้ว

ที่สำคัญ ไฟป่าไม่ได้เป็นเพียงผลกระทบจากความแห้งแล้งเท่านั้น แต่ยังสามารถซ้ำเติมปัญหาสภาวะโลกร้อนได้อีก เพราะการเผาไหม้ปลดปล่อยคาร์บอนที่เคยกักเก็บอยู่ในต้นไม้และดินกลับคืนสู่ชั้นบรรยากาศ ขณะที่การสูญเสียพื้นที่ป่าทำให้ความสามารถในการดูดซับคาร์บอนในอนาคตลดลงไปด้วย กลายเป็นวงจรป้อนกลับเชิงบวก (Positive Feedback Loop) ที่ความร้อนและความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศจะยิ่งทำให้ปัญหาภูมิอากาศรุนแรงขึ้นในระยะยาว

ผลกระทบจากเอลนีโญไม่ได้หยุดอยู่เพียงในป่า เพราะเมื่อปริมาณฝนลดลง ระบบนิเวศน้ำจืดที่อยู่ปลายน้ำก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย แม่น้ำ ลำธาร หนองบึง และพื้นที่ชุ่มน้ำจำนวนมากต้องพึ่งพาน้ำฝนและน้ำหลากตามฤดูกาลเพื่อรักษาสมดุลของระบบนิเวศ เมื่อปริมาณน้ำลดลงต่อเนื่อง อุณหภูมิน้ำอาจสูงขึ้น แหล่งน้ำบางแห่งอาจมีออกซิเจนละลายน้ำลดลง และถิ่นอาศัยของสัตว์น้ำอาจหดตัวหรือถูกตัดขาดจากกัน

ปลาน้ำจืดจำนวนมากต้องอาศัยการเพิ่มขึ้นของระดับน้ำตามฤดูกาลเป็นสัญญาณในการอพยพและวางไข่ ขณะที่พื้นที่ชุ่มน้ำและที่ราบน้ำท่วมถึงทำหน้าที่เป็นแหล่งอาหารและแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำที่สำคัญ หากระดับน้ำขึ้นไม่ถึงพื้นที่เหล่านี้ หรือช่วงเวลาน้ำหลากเปลี่ยนแปลงไป ก็อาจทำให้การสืบพันธุ์และการเจริญเติบโตของปลาได้รับผลกระทบ แม้จะไม่เกิดเหตุการณ์ปลาตายให้เห็นอย่างชัดเจนก็ตาม

งานวิจัยเกี่ยวกับลุ่มน้ำโขงพบความสัมพันธ์ระหว่างเอลนีโญกับภาวะแห้งแล้งและการเปลี่ยนแปลงปริมาณน้ำท่า โดยเฉพาะในช่วงต้นปี 2559 ที่เกิดภัยแล้งรุนแรงในหลายพื้นที่ของลุ่มน้ำ อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงของปริมาณน้ำในแม่น้ำยังขึ้นอยู่กับปริมาณฝนในแต่ละพื้นที่ การจัดการชลประทานและกิจกรรมการใช้น้ำของมนุษย์ด้วย

ความเปลี่ยนแปลงของระบบน้ำเหล่านี้อาจส่งผลต่อความหลากหลายทางชีวภาพและผลิตภาพประมงน้ำจืดในระยะยาว และในบางกรณีผลกระทบอาจไม่ปรากฏทันที แต่สะท้อนผ่านจำนวนลูกปลาและปริมาณสัตว์น้ำที่จับได้ในฤดูกาลถัดไป

ที่สำคัญ ผลกระทบเหล่านี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่ในแม่น้ำหรือพื้นที่ชุ่มน้ำ แต่ยังส่งต่อไปถึงระบบนิเวศทางทะเล

แม่น้ำเป็นเสมือนเส้นเลือดที่เชื่อมโยงระบบนิเวศบนบกเข้ากับทะเล น้ำจืดที่ไหลลงสู่ปากแม่น้ำไม่ได้มีเพียงน้ำ แต่ยังนำพาตะกอน สารอาหาร และอินทรียวัตถุซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อผลิตภาพของระบบนิเวศชายฝั่ง โดยเฉพาะบริเวณปากแม่น้ำ ป่าชายเลน และแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ

ในช่วงเอลนีโญที่เกิดภัยแล้งรุนแรง หากปริมาณน้ำจืดที่ไหลลงสู่ทะเลลดลงอย่างมาก น้ำเค็มก็อาจรุกล้ำเข้ามาในแม่น้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งได้ไกลขึ้น ทำให้ระดับความเค็มเปลี่ยนแปลงและส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตที่ต้องอาศัยสภาพแวดล้อมเฉพาะในการดำรงชีวิต

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือเหตุการณ์ภัยแล้งและน้ำเค็มรุกล้ำบริเวณสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงของเวียดนามในปี 2558–2559 ซึ่งเกิดขึ้นร่วมกับเอลนีโญรุนแรงครั้งนั้น น้ำเค็มรุกล้ำเข้ามาในพื้นที่ลึกกว่าปกติหลายสิบกิโลเมตร ส่งผลกระทบอย่างหนักต่อการเพาะปลูก แหล่งน้ำจืด และวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่

แม้เหตุการณ์เช่นนี้จะขึ้นอยู่กับลักษณะของแม่น้ำและการจัดการน้ำในแต่ละประเทศ แต่ก็เป็นบทเรียนสำคัญสำหรับประเทศไทย โดยเฉพาะบริเวณปากแม่น้ำเจ้าพระยา ท่าจีน แม่กลอง และบางปะกง ซึ่งมีทั้งพื้นที่เกษตรกรรม ชุมชนเมือง อุตสาหกรรม และระบบนิเวศชายฝั่งที่ต้องพึ่งพาน้ำจืดจากแม่น้ำ

ความเปลี่ยนแปลงของระบบน้ำยังส่งผลต่อระบบนิเวศเกษตรซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประเทศไทย โดยเฉพาะนาข้าวที่ต้องพึ่งพาน้ำฝนและน้ำชลประทานในช่วงเวลาที่เหมาะสม เมื่อฝนทิ้งช่วงหรืออุณหภูมิสูงขึ้น ต้นข้าวอาจเผชิญกับความเครียดจากการขาดน้ำ การเจริญเติบโตและการสร้างเมล็ดได้รับผลกระทบ ขณะที่เกษตรกรอาจต้องปรับช่วงเวลาเพาะปลูกหรือลดพื้นที่เพาะปลูกตามปริมาณน้ำที่มีอยู่

งานวิจัยของ อัศมน ลิ่มสกุล (Limsakul, 2019) ที่ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่าง ENSO กับการผลิตข้าวไทยย้อนหลังตั้งแต่ปี 2504–2559 พบว่าเอลนีโญสัมพันธ์กับการลดลงของผลผลิตและพื้นที่เก็บเกี่ยวข้าว ขณะที่งานภาคสนามของอานนท์ เศษสูงเนิน และคณะ (2025) ในนาข้าวอาศัยน้ำฝนของไทยพบว่า เอลนีโญรุนแรงปี 2558 ทำให้ปริมาณฝนในฤดูปลูกลดลงและกระทบต่อประสิทธิภาพการใช้น้ำและผลผลิตข้าว นี่เป็นอีกตัวอย่างว่าความแปรปรวนของภูมิอากาศไม่ได้ส่งผลเฉพาะระบบนิเวศธรรมชาติ แต่ยังส่งผลต่อระบบนิเวศที่มนุษย์จัดการและพึ่งพาเพื่อผลิตอาหารด้วย

แน่นอนว่าความเสียหายที่เกิดขึ้นจริงย่อมแตกต่างกันตามพื้นที่ ฤดูกาลปลูก ความสามารถในการเข้าถึงน้ำชลประทาน และการปรับตัวของเกษตรกร ซึ่งทำให้ผลกระทบของเอลนีโญต่อการเกษตรไม่สามารถประเมินได้จากปริมาณฝนเพียงอย่างเดียว

เมื่อปริมาณน้ำจืดลดลง ผลกระทบยังอาจเกิดขึ้นกับการหมุนเวียนสารอาหารและผลิตภาพขั้นปฐมภูมิของทะเลชายฝั่งด้วย เพราะการลดลงของน้ำท่าอาจทำให้ปริมาณสารอาหารบางชนิดลงสู่ทะเลลดลง หรือเปลี่ยนแปลงรูปแบบการกระจายตัวของสารอาหารในบริเวณปากแม่น้ำ ขณะเดียวกันการที่อุณหภูมิน้ำทะเลสูงขึ้นและการไหลเวียนน้ำเปลี่ยนแปลงไป ก็อาจส่งผลต่อการเจริญเติบโตของแพลงก์ตอนพืชซึ่งเป็นฐานของห่วงโซ่อาหารทางทะเล

แน่นอนว่าไม่ใช่ทุกพื้นที่ที่มีน้ำจืดลดลงแล้วจะทำให้ผลิตภาพประมงลดลงทันที เพราะการเปลี่ยนแปลงของสารอาหารอาจส่งผลแตกต่างกันตามสภาพของแต่ละพื้นที่ บางแห่งอาจมีปัญหาสารอาหารมากเกินไปอยู่แล้ว ขณะที่บางแห่งอาจต้องพึ่งพาสารอาหารจากแม่น้ำในการรักษาผลผลิตขั้นปฐมภูมิ

นอกจากความแห้งแล้งแล้ว เอลนีโญยังอาจนำมาซึ่งความผันผวนของฤดูกาล โดยเฉพาะหากเกิดการเปลี่ยนผ่านของสภาวะภูมิอากาศในปีถัดไป หรือมีฝนตกหนักจากมรสุมและพายุหลังจากพื้นที่ต้นน้ำเผชิญความแห้งแล้งต่อเนื่อง

ในสถานการณ์เช่นนี้ ฝนตกหนักอาจทำให้เกิดน้ำหลากที่พัดพาตะกอน สารอาหาร และมลพิษที่สะสมอยู่บนบกจากพื้นที่เกษตรกรรม ชุมชน และอุตสาหกรรมลงสู่ทะเลเป็นจำนวนมากในระยะเวลาอันสั้น ทำให้ความขุ่นของน้ำเพิ่มขึ้น แสงส่องผ่านลงไปในน้ำได้น้อยลง และอาจส่งผลกระทบต่อแหล่งหญ้าทะเลหรือแนวปะการังบริเวณชายฝั่ง

หากมีสารอาหารสะสมมากเกินไป ร่วมกับอุณหภูมิน้ำทะเลสูงและการไหลเวียนน้ำที่ไม่เหมาะสม ก็อาจเอื้อต่อการเพิ่มจำนวนของแพลงก์ตอนอย่างรวดเร็ว บางครั้งเกิดเป็นปรากฏการณ์น้ำทะเลเปลี่ยนสี และอาจนำไปสู่ภาวะออกซิเจนต่ำที่ทำให้สัตว์น้ำตายเป็นจำนวนมาก

อย่างไรก็ตาม เราอาจสรุปไม่ได้ว่าการเกิดแพลงก์ตอนบลูม หรือภาวะออกซิเจนต่ำเป็นผลโดยตรงจากเอลนีโญ เพราะยังมีปัจจัยสำคัญอื่นๆ ทั้งมลพิษจากชุมชนและอุตสาหกรรม การใช้ปุ๋ยในการเกษตร ตลอดจนสภาพอากาศและกระแสน้ำในแต่ละช่วงเวลา

สิ่งที่เอลนีโญอาจทำคือการเปลี่ยนเงื่อนไขทางภูมิอากาศและสมุทรศาสตร์ จนทำให้แรงกดดันเดิมที่มีอยู่ในระบบนิเวศทวีความรุนแรงขึ้น หรือก่อให้เกิดผลกระทบในรูปแบบที่เราไม่เคยพบมาก่อน

หากมองจากต้นน้ำถึงทะเลจะเห็นว่า ความร้อนและภัยแล้งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ป่าสามารถส่งผลต่อระบบน้ำในแม่น้ำ และความเปลี่ยนแปลงของระบบน้ำก็อาจกระทบต่อความเค็ม คุณภาพน้ำ และผลิตภาพของระบบนิเวศชายฝั่งต่อเนื่องกันไป ผลกระทบบางอย่างเกิดขึ้นทันที แต่บางอย่างอาจต้องใช้เวลาหลายเดือนหรือหลายปีจึงจะปรากฏให้เห็นผ่านความเสื่อมโทรมของถิ่นอาศัยหรือทรัพยากรสัตว์น้ำที่ลดลง

นี่เป็นเหตุผลที่การรับมือกับเอลนีโญในปี 2570 ไม่ควรมองแยกเป็นการจัดการภัยแล้ง การป้องกันไฟป่า การบริหารจัดการน้ำ หรือการอนุรักษ์ทะเล แต่ต้องมองให้เห็นความเชื่อมโยงของระบบนิเวศตั้งแต่ป่าต้นน้ำ แม่น้ำ พื้นที่ชุ่มน้ำ ไปจนถึงชายฝั่งและทะเล ตามแนวคิดการจัดการระบบนิเวศจากต้นน้ำสู่แนวปะการัง หรือ Ridge-to-Reef Management

เพราะในโลกที่ร้อนขึ้น ความเสียหายต่อระบบนิเวศหนึ่งอาจส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ต่อระบบนิเวศอื่น และการฟื้นฟูความสมบูรณ์ของป่าต้นน้ำ แม่น้ำ และพื้นที่ชุ่มน้ำ ไม่ใช่เพียงมาตรการอนุรักษ์ธรรมชาติ แต่เป็นการลงทุนเพื่อรักษาความมั่นคงของทรัพยากรน้ำ ความหลากหลายทางชีวภาพ และเศรษฐกิจที่พึ่งพาความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศทั้งบนบกและในทะเล

ปะการังฟอกขาวบอกอะไรกับเรา

ในบรรดาระบบนิเวศทางทะเล แนวปะการังน่าจะเป็นระบบนิเวศที่สะท้อนผลกระทบจากภาวะโลกร้อนได้ชัดเจนที่สุด และอาจเป็นสัญญาณเตือนสำคัญว่าอุณหภูมิของมหาสมุทรกำลังเปลี่ยนแปลงไปจนเกินขอบเขตที่สิ่งมีชีวิตจำนวนมากจะสามารถปรับตัวได้ทัน

ปะการัง เป็นสัตว์ที่อาศัยอยู่ร่วมกับสาหร่ายขนาดเล็กภายในเนื้อเยื่อ ซึ่งช่วยสังเคราะห์แสงและผลิตอาหารให้ปะการัง เมื่ออุณหภูมิน้ำทะเลสูงเกินระดับที่ปะการังสามารถทนได้เป็นเวลานาน ความสัมพันธ์ดังกล่าวจะถูกรบกวน ทำให้ปะการังสูญเสียสาหร่ายที่อาศัยอยู่ร่วมกันหรือเม็ดสีของสาหร่าย จนมองเห็นโครงสร้างหินปูนสีขาวที่อยู่ภายใน การฟอกขาวไม่ได้หมายความว่าปะการังตายทันที หากอุณหภูมิกลับเข้าสู่ระดับที่เหมาะสม ปะการังบางส่วนอาจฟื้นตัวได้ แต่หากความร้อนรุนแรงหรือยาวนานเกินไป ก็อาจนำไปสู่การตายเป็นบริเวณกว้าง

ประเทศไทยเคยเผชิญเหตุการณ์ปะการังฟอกขาวครั้งสำคัญในปี 2541, 2553, 2559 และ 2567 โดยเฉพาะเหตุการณ์ในปี 2553 และ 2567 ที่สร้างความเสียหายอย่างหนักต่อแนวปะการังหลายพื้นที่

ข้อมูลของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งระบุว่า ในปี 2567 มีการติดตามสถานการณ์ปะการังฟอกขาวถึง 235 สถานี ครอบคลุม 152 เกาะและพื้นที่ชายฝั่งใน 16 จังหวัด พบว่าแนวปะการังฝั่งอ่าวไทยเกิดการฟอกขาวก่อน และมีความรุนแรงมากกว่าฝั่งทะเลอันดามัน

โดยปกติ อุณหภูมิน้ำทะเลในประเทศไทยจะเพิ่มสูงขึ้นในช่วงปลายฤดูร้อนประมาณเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม ก่อนที่มรสุมตะวันตกเฉียงใต้และฝนที่เพิ่มขึ้นจะช่วยลดความร้อนในบางพื้นที่ นักสมุทรศาสตร์ไทยจึงคาดการณ์ว่าช่วงที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษในปี 2570 คือเดือนเมษายนถึงมิถุนายน โดยมีความเป็นไปได้ว่าอุณหภูมิน้ำทะเลบางบริเวณจะสูงกว่า 30.5 องศาเซลเซียสตั้งแต่ช่วงเดือนเมษายน และบริเวณอ่าวไทยตอนบนอาจเผชิญความร้อนต่อเนื่องไปจนถึงต้นเดือนมิถุนายน

ความเสี่ยงที่อาจทำให้สถานการณ์รุนแรงขึ้น คือหากเอลนีโญส่งผลให้ฝนและมรสุมมาช้ากว่าปกติ ทะเลก็อาจได้รับความร้อนจากแสงอาทิตย์ต่อเนื่องเป็นเวลานานขึ้น ขณะที่เมฆฝนและลมซึ่งช่วยบรรเทาความร้อนยังมาไม่ถึง

เมื่อย้อนกลับไปดูเหตุการณ์ในอดีต นักวิทยาศาสตร์พบว่าความเสียหายต่อแนวปะการังไม่ได้ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิน้ำทะเลสูงสุดเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับระยะเวลาที่ความร้อนสะสมด้วย ในปี 2553 อุณหภูมิน้ำทะเลอ่าวไทยสูงกว่า 30.5 องศาเซลเซียสต่อเนื่องถึง 58 วันหรือเกือบสองเดือน ก่อนจะเกิดการฟอกขาวรุนแรงในหลายพื้นที่ ขณะที่ในปี 2567 อุณหภูมิสูงกว่าเกณฑ์เดียวกันยาวนานถึง 91 วัน

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนความน่ากังวลของการที่ทะเลต้องเผชิญกับความร้อนสูงต่อเนื่องเป็นเวลาหลายสัปดาห์ หรือหลายเดือน มากกว่าการเกิดอุณหภูมิสูงจัดเพียงวันหรือสองวัน ทั้งนี้ อุณหภูมิ 30.5 องศาเซลเซียสไม่ได้เป็นเกณฑ์สากลที่ทำให้ปะการังทุกแห่งฟอกขาว เพราะปะการังแต่ละพื้นที่มีความทนทานต่ออุณหภูมิแตกต่างกัน

ระบบติดตามปะการังฟอกขาวของ NOAA ที่เรียกว่า Coral Reef Watch จึงไม่ได้ประเมินความเสี่ยงจากอุณหภูมิสูงสุดเพียงค่าเดียว แต่ใช้ตัวชี้วัดความร้อนสะสมที่เรียกว่า Degree Heating Weeks หรือ DHW ซึ่งคำนวณระดับความร้อนที่สูงเกินค่าปกติของพื้นที่ในช่วงเวลาหลายสัปดาห์

เมื่อค่า DHW สูงถึง 4 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ (°C-weeks) ระบบ Coral Reef Watch ของ NOAA จะเข้าสู่ระดับเตือนภัยที่ 1 ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการเกิดปะการังฟอกขาวเป็นวงกว้าง และเมื่อสูงถึง 8 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ จะเข้าสู่ระดับเตือนภัยที่ 2 ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการตายของปะการังที่อ่อนไหวต่อความร้อนเพิ่มขึ้น ปัจจุบัน NOAA ยังขยายระดับเตือนภัยให้ครอบคลุมความร้อนสะสมที่สูงกว่า 12, 16 และ 20 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ เพื่อสะท้อนความเสี่ยงต่อการตายของปะการังหลายชนิดในระดับที่รุนแรงขึ้น โดยระดับสูงสุดสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่ปะการังอาจตายเป็นบริเวณกว้างมากกว่า 80% อย่างไรก็ตาม ค่าเหล่านี้เป็นระดับความเสี่ยงจากแบบจำลอง ไม่ได้หมายความว่าแนวปะการังทุกแห่งจะมีอัตราการตายตามตัวเลขดังกล่าวเสมอไป

ตัวอย่างสำคัญของประเทศไทยคือเหตุการณ์ปะการังฟอกขาวครั้งใหญ่ในปี 2553 ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างหนักต่อแนวปะการังฝั่งทะเลอันดามัน โดยเฉพาะบริเวณหมู่เกาะสุรินทร์และหมู่เกาะสิมิลัน งานวิจัยของเมธิณี อยู่เจริญ และธรรมศักดิ์ ยีมิน (Yucharoen และ Yeemin, 2012) ซึ่งติดตามสำรวจแนวปะการัง 10 แห่งในอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะสุรินทร์ พบว่าสัดส่วนปะการังที่ตายหลังเหตุการณ์ฟอกขาวอยู่ระหว่าง 53.9–71.3% ในพื้นที่สำรวจ โดยปะการังกลุ่ม Acropora และ Pocillopora ซึ่งมีความอ่อนไหวต่อความร้อนเป็นพิเศษ มีอัตราการตายสูงกว่า 90% ในหลายพื้นที่ ส่งผลให้โครงสร้างและองค์ประกอบของแนวปะการังเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก

งานวิจัยของ Wall และคณะ (2015) ที่ศึกษาความร้อนในทะเลอันดามันระหว่างเหตุการณ์เดียวกัน พบว่าแนวปะการังบริเวณหมู่เกาะสุรินทร์ได้รับความร้อนสะสมแตกต่างกันอย่างชัดเจน โดยข้อมูลอุณหภูมิที่ตรวจวัดจริงที่ระดับความลึกประมาณ 15 เมตร ให้ค่า DHW ราว 5.4 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ทางฝั่งตะวันตก และ 9 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ทางฝั่งตะวันออก ขณะที่ข้อมูลดาวเทียมให้ค่าประมาณ 6.8 องศาเซลเซียส-สัปดาห์เท่ากันทั้งสองฝั่ง ความแตกต่างนี้ส่วนหนึ่งเกิดจากคลื่นภายในมหาสมุทรที่นำน้ำเย็นจากบริเวณน้ำลึกเข้ามาช่วยลดความร้อนในบางพื้นที่ สะท้อนว่าความเสี่ยงต่อปะการังฟอกขาวไม่ได้ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิผิวน้ำทะเลเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับกระแสน้ำ ความลึก และลักษณะทางสมุทรศาสตร์เฉพาะพื้นที่ด้วย

ขณะที่เหตุการณ์ฟอกขาวปี 2567 บริเวณเกาะพะงันในอ่าวไทย งานวิจัยของ Festo และคณะ (2026) ซึ่งติดตามแนวปะการังสามแห่งระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงพฤศจิกายน พบว่าความร้อนสะสมที่ประเมินจากข้อมูลดาวเทียมสูงถึงประมาณ 15 องศาเซลเซียส-สัปดาห์ในเดือนมิถุนายน โดยพบปะการังฟอกขาวประมาณ 45% ของโคโลนีที่สำรวจ และสัดส่วนพื้นที่ปกคลุมของปะการังมีชีวิตลดจาก 55.6% ในเดือนกุมภาพันธ์ เหลือ 36.8% ในเดือนมิถุนายน หรือประมาณ 18.8 จุดเปอร์เซ็นต์ แม้จะพบการฟื้นตัวบางส่วนในเดือนต่อมา แต่พื้นที่ปกคลุมของปะการังมีชีวิตก็ยังไม่กลับสู่ระดับก่อนเกิดเหตุการณ์ภายในช่วงที่ศึกษา

เหตุการณ์ทั้งสองครั้งจึงเป็นบทเรียนสำคัญว่า ความเสียหายต่อแนวปะการังไม่ได้ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิสูงสุดเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากความร้อนที่สะสมต่อเนื่องร่วมกับความไวต่อความร้อนของปะการังแต่ละชนิด และสภาพแวดล้อมเฉพาะพื้นที่ การที่แนวปะการังบางแห่งได้รับความเสียหายหนัก ขณะที่บางแห่งสามารถทนทานหรือฟื้นตัวได้ดีกว่า จึงเป็นคำถามสำคัญทางวิทยาศาสตร์ที่เรายังต้องศึกษาต่อไป

จากการติดตามข้อมูลอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2553 นักวิจัยเริ่มพบรูปแบบที่น่าสนใจคือ 1) ไม่ใช่ปะการังทุกชนิดที่จะฟอกขาวอย่างรุนแรง บางชนิดมีความทนทานกับอุณหภูมิและความเครียดมากกว่าชนิดอื่น 2) ไม่ใช่ทุกชนิดที่เคยอ่อนไหวต่อการฟอกขาวจะฟอกขาวรุนแรงอีก บางชนิดมีการปรับตัวและมีความทนทานต่ออุณหภูมิได้มากขึ้น และ 3) ไม่ใช่แนวปะการังทุกแห่งจะฟอกขาวรุนแรงเท่ากัน บางพื้นที่ได้รับผลกระทบอย่างหนัก ขณะที่บางแห่งกลับมีปะการังที่รอดพ้นจากความร้อนจำนวนมาก

ตัวอย่างจากการสำรวจในปี 2567 พบว่า บริเวณเกาะแสมสาร จังหวัดชลบุรี มีปะการังฟอกขาวประมาณ 62% และมีอัตราการตายราว 33% ขณะที่บริเวณเกาะล้านกลับพบปะการังฟอกขาวไม่ถึง 15% สะท้อนให้เห็นว่าแม้อยู่ในทะเลบริเวณใกล้เคียงกัน แนวปะการังแต่ละแห่งก็อาจตอบสนองต่อความร้อนแตกต่างกันอย่างมาก ความแตกต่างนี้เป็นเรื่องที่น่าสนใจอย่างมากเพราะอาจเกี่ยวข้องกับชนิดของปะการังและปัจจัยแวดล้อม ไม่ว่าจะเป็นความลึก กระแสน้ำ ความขุ่นของน้ำ การรับแสง และลักษณะทางกายภาพเฉพาะพื้นที่

การศึกษาและระบุแนวปะการังที่มีความสามารถในการทนต่อความร้อน หรือพื้นที่ที่มีศักยภาพเป็นแหล่งหลบภัยจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Refugia) จึงเป็นแนวทางสำคัญในการกำหนดพื้นที่อนุรักษ์และมาตรการจัดการในอนาคต แต่ต้องระมัดระวังไม่สรุปว่าพื้นที่ที่รอดจากการฟอกขาวครั้งหนึ่งจะปลอดภัยจากความร้อนในอนาคตเสมอไป

ในระดับโลก NOAA และ International Coral Reef Initiative หรือ ICRI รายงานการเกิดปะการังฟอกขาวครั้งใหญ่ระดับโลกครั้งที่ 4 ซึ่งเริ่มขึ้นในปี 2566 และได้รับการยืนยันอย่างเป็นทางการในปี 2567 โดยข้อมูลระหว่างเดือนมกราคม 2566 ถึงกันยายน 2568 พบว่าพื้นที่แนวปะการังทั่วโลกราว 84.4% เผชิญความเครียดจากความร้อนถึงระดับที่อาจทำให้เกิดการฟอกขาว และมีรายงานการฟอกขาวเป็นวงกว้างจากอย่างน้อย 83 ประเทศ

แม้ NOAA จะประเมินในเดือนมิถุนายน 2569 ว่าเหตุการณ์ฟอกขาวระดับโลกครั้งนี้น่าจะสิ้นสุดลงตั้งแต่กลางปี 2568 แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าแนวปะการังทั่วโลกฟื้นตัวแล้ว เพราะการฟื้นตัวของแนวปะการังอาจใช้เวลาหลายปีหรือหลายสิบปี และบางพื้นที่อาจไม่สามารถฟื้นตัวกลับไปสู่สภาพเดิมได้ หากเหตุการณ์ความร้อนรุนแรงเกิดขึ้นซ้ำถี่เกินไป

สิ่งที่เราทราบในวันนี้จึงเพียงพอที่จะบอกว่าปี 2570 เป็นปีที่ต้องเตรียมพร้อมอย่างจริงจัง แม้จะยังไม่เพียงพอที่จะฟันธงว่าแนวปะการังไทยทุกแห่งจะฟอกขาวรุนแรง หรือพื้นที่ใดจะเสียหายมากที่สุด การคาดการณ์เหล่านี้ต้องอาศัยการติดตามอุณหภูมิน้ำทะเล ความร้อนสะสม และการสำรวจภาคสนามอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อเข้าใกล้ช่วงเสี่ยงในเดือนเมษายนถึงมิถุนายน

นี่เป็นเหตุผลที่นักวิทยาศาสตร์และหน่วยงานด้านทรัพยากรทางทะเลของไทยเริ่มเสนอให้มีแผนเตรียมพร้อมล่วงหน้า โดยแบ่งการดำเนินงานเป็นระยะก่อนเกิดเหตุการณ์ ระยะที่เกิดการฟอกขาว และระยะฟื้นตัวหลังความร้อนลดลง ตั้งแต่การจัดทำแผนที่พื้นที่เสี่ยง การติดตามความร้อนสะสม การกำหนดมาตรการลดกิจกรรมที่อาจเพิ่มความเครียดแก่ปะการัง ไปจนถึงการติดตามอัตราการตายและการฟื้นตัวของแนวปะการังในระยะยาว

การดำเนินงานดังกล่าวจะมีประสิทธิภาพมากขึ้นหากเชื่อมโยงกับการจัดการพื้นที่คุ้มครองทางทะเล การดูแลกิจกรรมท่องเที่ยว การลดมลพิษจากชายฝั่ง และการมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่นที่สามารถช่วยสังเกตและรายงานความเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศได้อย่างต่อเนื่อง

เมื่อหญ้าทะเล ป่าชายเลน และพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งต้องเผชิญกับคลื่นความร้อน

แหล่งหญ้าทะเลเป็นหนึ่งในระบบนิเวศที่มีความสำคัญต่อทะเลไทยอย่างมาก นอกจากจะเป็นแหล่งอาหารหลักของพะยูนแล้ว ยังทำหน้าที่เป็นแหล่งอนุบาลของปลา ปู และสัตว์น้ำอีกหลายชนิด รวมทั้งมีบทบาทในการกักเก็บคาร์บอนและช่วยรักษาเสถียรภาพของตะกอนพื้นทะเล

แต่หญ้าทะเลก็มีขีดจำกัดในการทนต่อความร้อนเช่นเดียวกับปะการัง เมื่ออุณหภูมิน้ำทะเลสูงขึ้น การหายใจและการใช้พลังงานของหญ้าทะเลจะเพิ่มขึ้น ขณะที่ประสิทธิภาพการสังเคราะห์แสงจะลดลงเมื่ออุณหภูมิสูงเกินระดับที่เหมาะสม หากสภาพเช่นนี้เกิดขึ้นต่อเนื่องเป็นเวลานาน หญ้าทะเลอาจใช้พลังงานมากกว่าที่สามารถผลิตได้ ส่งผลให้การเจริญเติบโตลดลง อ่อนแอ และอาจตายเป็นบริเวณกว้าง

นอกจากความร้อนในน้ำทะเลแล้ว แหล่งหญ้าทะเลบริเวณน้ำตื้นยังต้องเผชิญกับความเสี่ยงอีกด้านหนึ่ง คือการที่ระดับน้ำทะเลลดต่ำลงมากหรือยาวนานผิดปกติ ทำให้หญ้าทะเลต้องโผล่พ้นน้ำและสัมผัสกับอากาศร้อนและแสงแดดโดยตรง โดยเฉพาะหากเกิดตรงกับช่วงที่อุณหภูมิอากาศสูงจัด ผลกระทบจากการสูญเสียน้ำและความร้อนอาจรุนแรงกว่าการอยู่ใต้น้ำที่มีอุณหภูมิสูงเสียอีก

ตัวอย่างที่น่าตกใจเกิดขึ้นที่อ่าวชาร์กเบย์ (Shark Bay) ทางตะวันตกของออสเตรเลีย เมื่อคลื่นความร้อนในทะเลปี 2553–2554 ทำให้แหล่งหญ้าทะเลเสียหายประมาณ 36% จากการประเมินด้วยภาพถ่ายดาวเทียมและการสำรวจภาคสนาม ความเสียหายดังกล่าวไม่ได้ส่งผลเพียงต่อความหลากหลายทางชีวภาพ แต่ยังทำให้คาร์บอนจำนวนมหาศาลที่เคยถูกกักเก็บอยู่ในตะกอนใต้แหล่งหญ้าทะเลมีความเสี่ยงที่จะถูกปลดปล่อยกลับสู่บรรยากาศอีกด้วย

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ระบบนิเวศที่เคยมีบทบาทสำคัญในการช่วยบรรเทาภาวะโลกร้อน อาจกลายเป็นแหล่งปลดปล่อยคาร์บอนได้เมื่อถูกทำลายจากเหตุการณ์ความร้อนรุนแรง

สำหรับประเทศไทย ปัญหาการเสื่อมโทรมของหญ้าทะเลฝั่งทะเลอันดามัน โดยเฉพาะจังหวัดตรังและกระบี่ เป็นเรื่องที่ได้รับความสนใจอย่างมากในช่วงหลายปีที่ผ่านมา จากการที่แหล่งหญ้าทะเลหลายแห่งเสื่อมโทรมลงอย่างรวดเร็ว จนส่งผลกระทบต่อพะยูนซึ่งขาดแคลนแหล่งอาหารและต้องเคลื่อนย้ายไปหากินในพื้นที่อื่น

ข้อมูลสถานภาพทรัพยากรหญ้าทะเลของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งระบุว่า แม้พื้นที่การแพร่กระจายของหญ้าทะเลทั่วประเทศจะไม่ได้ลดลงอย่างชัดเจนในช่วงปี 2564–2568 แต่ความหนาแน่นหรือสัดส่วนการปกคลุมของหญ้าทะเลกลับลดลงจากประมาณ 30–35% ในช่วงปี 2564–2566 เหลือเพียง 21.6% ในปี 2568 โดยพื้นที่ฝั่งอันดามันมีแนวโน้มเสื่อมโทรมมากกว่าฝั่งอ่าวไทย

สิ่งที่น่าสนใจคือการสำรวจของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งในพื้นที่จังหวัดตรังเมื่อปี 2567 พบว่าการเปลี่ยนแปลงระดับน้ำทะเลที่ลดต่ำผิดปกติและมีระยะเวลายาวนานขึ้น อาจทำให้หญ้าทะเลต้องเผชิญกับสภาพผึ่งแห้งนานกว่าปกติ ประกอบกับการเปลี่ยนแปลงของตะกอนและสภาพแวดล้อมทางสมุทรศาสตร์ ซึ่งล้วนเป็นปัจจัยที่อาจส่งผลต่อความเสื่อมโทรมของหญ้าทะเล

แม้ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าปรากฏการณ์เอลนีโญหรือคลื่นความร้อนในทะเลเป็นสาเหตุหลักของการสูญเสียหญ้าทะเลในประเทศไทย เพราะยังมีแรงกดดันอื่น ๆ เช่น การเปลี่ยนแปลงตะกอน การพัฒนาชายฝั่ง และมลพิษ แต่สถานการณ์ดังกล่าวก็เป็นสัญญาณเตือนว่า เราจำเป็นต้องศึกษาความเชื่อมโยงระหว่างความแปรปรวนของภูมิอากาศ ระดับน้ำทะเล และการเสื่อมโทรมของแหล่งหญ้าทะเลอย่างจริงจังมากขึ้น โดยเฉพาะในปี 2570 ที่มีความเสี่ยงจะเกิดคลื่นความร้อนในทะเลอีกครั้ง

ป่าชายเลนก็ไม่ได้ปลอดภัยจากความร้อนและเอลนีโญเช่นกัน แม้ต้นโกงกางและไม้ป่าชายเลนจะสามารถเจริญเติบโตได้ในสภาพน้ำกร่อยและน้ำเค็ม แต่หากความร้อนเกิดขึ้นพร้อมกับความแห้งแล้งยาวนาน ปริมาณน้ำจืดลดลง และความเค็มในดินเพิ่มสูงขึ้น ก็อาจทำให้ต้นไม้เกิดความเครียดจากการขาดน้ำ จนส่งผลต่อการเจริญเติบโตและการอยู่รอดได้

เหตุการณ์ที่น่าสนใจเกิดขึ้นบริเวณอ่าวคาร์เพนทาเรีย (Gulf of Carpentaria) ทางตอนเหนือของออสเตรเลียในช่วงเอลนีโญรุนแรงปี 2558–2559 เมื่อป่าชายเลนกว่า 7,400 เฮกตาร์ หรือประมาณ 46,000 ไร่ เกิดการยืนต้นตายเป็นบริเวณกว้างตลอดแนวชายฝั่งยาวนับพันกิโลเมตร นับเป็นหนึ่งในเหตุการณ์การตายของป่าชายเลนครั้งใหญ่ที่สุดที่เคยมีการบันทึกไว้

งานวิจัยที่ติดตามเหตุการณ์นี้พบว่า ปัจจัยสำคัญไม่ได้มีเพียงอุณหภูมิสูงและความแห้งแล้ง แต่รวมถึงระดับน้ำทะเลที่ลดต่ำผิดปกติจากอิทธิพลของเอลนีโญ ทำให้ป่าชายเลนได้รับน้ำจากกระแสน้ำขึ้นน้ำลงน้อยลง เมื่อเกิดร่วมกับสภาพอากาศร้อนและแห้งแล้งอย่างต่อเนื่อง ต้นไม้จำนวนมากจึงไม่สามารถทนต่อความเครียดจากการขาดน้ำได้

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่า ผลกระทบของเอลนีโญต่อระบบนิเวศชายฝั่งไม่ได้เกิดจากอุณหภูมิน้ำทะเลที่สูงขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ยังอาจเกิดจากการเปลี่ยนแปลงระดับน้ำทะเล ความเค็ม และระบบการไหลเวียนของน้ำด้วย

สำหรับป่าชายเลนของประเทศไทย ความเสี่ยงจากความแห้งแล้งและความเค็มที่เปลี่ยนไปยังซ้อนทับกับปัญหาระดับน้ำทะเลที่เพิ่มสูงขึ้นในระยะยาว การกัดเซาะชายฝั่ง และการเปลี่ยนแปลงปริมาณตะกอนจากแม่น้ำ การอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าชายเลนจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการปลูกต้นโกงกางให้ได้มากที่สุด แต่ต้องรักษาระบบน้ำขึ้นน้ำลง การไหลเวียนของน้ำ และกระบวนการสะสมตะกอนตามธรรมชาติ เพื่อให้ป่าชายเลนสามารถปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนไปได้

พื้นที่หาดเลนและพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งก็มีความเสี่ยงในลักษณะคล้ายคลึงกัน โดยเฉพาะพื้นที่ระหว่างน้ำขึ้นน้ำลงที่ต้องเผชิญกับทั้งความร้อนจากน้ำทะเลและความร้อนจากอากาศ เมื่อเกิดช่วงน้ำลงต่ำตรงกับวันที่แดดจัดและอุณหภูมิอากาศสูง พื้นผิวตะกอนอาจร้อนขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่งผลต่อหอย ปู หนอนทะเล และสัตว์หน้าดินอีกหลายชนิดที่อาศัยอยู่ในพื้นที่

งานวิจัยเกี่ยวกับผลกระทบของคลื่นความร้อนต่อระบบนิเวศชายฝั่งพบว่า ความร้อนจัดอาจกระทบต่อการเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ และการอยู่รอดของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง โดยเฉพาะเมื่อเกิดพร้อมกับช่วงน้ำลงที่ทำให้สัตว์ต้องสัมผัสอากาศร้อนเป็นเวลานาน หากประชากรสัตว์หน้าดินเหล่านี้ลดลง ก็อาจส่งผลต่อห่วงโซ่อาหารของระบบนิเวศชายฝั่ง รวมถึงนกชายเลนอพยพจำนวนมากที่เดินทางมาตามเส้นทางอพยพ East Asian–Australasian Flyway และอาศัยพื้นที่หาดเลนของประเทศไทยเป็นแหล่งอาหารสำคัญ

สิ่งที่น่ากังวลจึงไม่ใช่เพียงการสูญเสียพันธุ์ไม้ป่าชายเลน หญ้าทะเล หรือสัตว์ชนิดใดชนิดหนึ่ง แต่เป็นความเป็นไปได้ที่คลื่นความร้อนและความแปรปรวนของภูมิอากาศจะค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงการทำงานของระบบนิเวศชายฝั่งทั้งหมด ตั้งแต่ผลผลิตขั้นปฐมภูมิ การหมุนเวียนสารอาหาร การเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ ไปจนถึงความสามารถในการกักเก็บคาร์บอนและรักษาความอุดมสมบูรณ์ของทะเล

ปะการัง หญ้าทะเล ป่าชายเลน และหาดเลนไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่อนุรักษ์คนละประเภท แต่เป็นส่วนประกอบของภูมิทัศน์ชายฝั่งที่เชื่อมโยงกันอย่างใกล้ชิด ความเสื่อมโทรมของระบบนิเวศหนึ่งจึงอาจส่งผลต่อระบบนิเวศอื่น รวมถึงทรัพยากรประมงและเศรษฐกิจของชุมชนชายฝั่งด้วย

การรับมือกับ Super El Niño จึงควรขยายจากการเฝ้าระวังปะการังฟอกขาว ไปสู่การติดตามผลกระทบของคลื่นความร้อนและความแปรปรวนของภูมิอากาศต่อระบบนิเวศชายฝั่งทุกประเภท โดยเฉพาะอุณหภูมิ ระดับน้ำทะเล ความเค็ม คุณภาพน้ำ และความสามารถในการฟื้นตัวของระบบนิเวศ

เพราะความเสียหายบางอย่างอาจไม่ได้ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนและรวดเร็วเหมือนปะการังฟอกขาว แต่อาจค่อย ๆ แสดงออกผ่านหญ้าทะเลที่บางลง สัตว์หน้าดินที่ลดจำนวนลง หรือผลผลิตประมงที่เปลี่ยนแปลงไป ซึ่งล้วนเป็นสัญญาณของความเสื่อมโทรมที่อาจส่งผลต่อความมั่นคงทางอาหาร และเศรษฐกิจชายฝั่งในระยะยาว

เอกสารและแหล่งข้อมูลอ้างอิง

Abhik, S., Hope, P., Hendon, H. H., et al. (2021). Influence of the 2015–2016 El Niño on the record-breaking mangrove dieback along northern Australia coast. Scientific Reports, 11, 20411. https://doi.org/10.1038/s41598-021-99313-w

Allen, C. D., Macalady, A. K., Chenchouni, H., et al. (2010). A global overview of drought and heat-induced tree mortality reveals emerging climate change risks for forests. Forest Ecology and Management, 259(4), 660–684. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2009.09.001

Arias-Ortiz, A., Serrano, O., Masqué, P., et al. (2018). A marine heatwave drives massive losses from the world’s largest seagrass carbon stocks. Nature Climate Change, 8, 338–344. https://doi.org/10.1038/s41558-018-0096-y

Camelia, H., Felis, T., Hargreaves, J. A., et al. (2026). Tropical climate modes control strength and distribution of thermal stress mitigation in a coral reef refugia. Scientific Reports, 16, 19757. https://doi.org/10.1038/s41598-026-52941-6

Duke, N. C., Kovacs, J. M., Griffiths, A. D., et al. (2017). Large-scale dieback of mangroves in Australia’s Gulf of Carpentaria: A severe ecosystem response, coincidental with an unusually extreme weather event. Marine and Freshwater Research, 68(10), 1816–1829. https://doi.org/10.1071/MF16322

Festo, E., Fahey, V. J., & Di Camillo, C. G. (2026). Tracking coral bleaching and Chaetodon octofasciatus dynamics in the Gulf of Thailand during the fourth global mass bleaching event. Coral Reefs. https://doi.org/10.1007/s00338-026-02823-0

Huijnen, V., Wooster, M. J., Kaiser, J. W., et al. (2016). Fire carbon emissions over maritime Southeast Asia in 2015 largest since 1997. Scientific Reports, 6, 26886. https://doi.org/10.1038/srep26886

Junk, W. J., Bayley, P. B., & Sparks, R. E. (1989). The flood pulse concept in river-floodplain systems. In D. P. Dodge (Ed.), Proceedings of the International Large River Symposium (Canadian Special Publication of Fisheries and Aquatic Sciences No. 106, pp. 110–127). https://umesc.usgs.gov/data_library/fisheries/fish_passage/junk2.html

Limsakul, A. (2019). Impacts of El Niño–Southern Oscillation (ENSO) on rice production in Thailand during 1961–2016. Environment and Natural Resources Journal, 17(4), 30–42. https://doi.org/10.32526/ennrj.17.4.2019.29

Nguyen, N. A. (2017). Historic drought and salinity intrusion in the Mekong Delta in 2016: Lessons learned and response solutions. Vietnam Journal of Science, Technology and Engineering, 59(1), 93–96. https://doi.org/10.31276/VJSTE.59(1).93

NOAA Coral Reef Watch. (n.d.). 5 km satellite coral bleaching heat-stress monitoring: Methodology and Degree Heating Weeks (DHW). https://coralreefwatch.noaa.gov/product/5km/methodology.php

NOAA Coral Reef Watch. (2026, June 2). Current global bleaching: Status update & data submission (fourth global coral bleaching event). https://coralreefwatch.noaa.gov/satellite/research/coral_bleaching_report.php

Reuters. (2026, October 5). Indonesia must keep its guard up against wildfire despite drop in hotspots, environment groups warn. https://www.reuters.com/business/environment/indonesia-must-keep-its-guard-up-against-wildfire-despite-drop-hotspots-2026-10-05/

Setsungnern, A., Kunuthai, C., & Chidthaisong, A. (2025). A strong El Niño significantly affects CH₄, CO₂, H₂O and energy fluxes as well as grain yield in a Thai rainfed rice field. Global and Planetary Change, 252, 104896. https://doi.org/10.1016/j.gloplacha.2025.104896

Stillman, J. H., Amri, A. B., Holdreith, J. M., et al. (2025). Ecophysiological responses to heat waves in the marine intertidal zone. Journal of Experimental Biology, 228(2), jeb246503. https://doi.org/10.1242/jeb.246503

UNDP Viet Nam. (2016). Viet Nam drought and saltwater intrusion: Analysis report and policy implications. https://www.undp.org/vietnam/publications/viet-nam-drought-and-saltwater-intrusion

UN ESCAP & ASEAN. (2021). Ready for the dry years: Building resilience to drought in South-East Asia. https://repository.unescap.org/items/748162cf-b898-4f79-897e-668f35c5eab4

Wall, M., Putchim, L., Schmidt, G. M., Jantzen, C., Khokiattiwong, S., & Richter, C. (2015). Large-amplitude internal waves benefit corals during thermal stress. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 282, 20140650. https://doi.org/10.1098/rspb.2014.0650

Yucharoen, M., & Yeemin, T. (2012). Effects of coral bleaching and recovery potential of coral reefs at Mu Koh Surin, the Andaman Sea. Proceedings of the 12th International Coral Reef Symposium (Cairns, Australia), paper 9B_1. https://www.researchgate.net/publication/261253051_Effects_of_coral_bleaching_and_recovery_potential_of_coral_reefs_at_Mu_Koh_Surin_the_Andaman_Sea

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง. (2567). สำรวจสถานการณ์หญ้าทะเลเสื่อมโทรมในพื้นที่จังหวัดตรัง (16 กุมภาพันธ์ 2567). https://www.dmcr.go.th/detailAll/69659/nws/17

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง. (2569). สถานการณ์ปะการังฟอกขาวปี พ.ศ. 2567 (ข้อมูลสำรวจ 235 สถานี; ปรับปรุง 20 กรกฎาคม 2569). https://km.dmcr.go.th/c_254/d_19841

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง. (2569). สถานภาพแนวปะการัง ปี พ.ศ. 2568. https://km.dmcr.go.th/c_3/d_19873

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง. (2569). สถานภาพแหล่งหญ้าทะเล ปี พ.ศ. 2568 (ปรับปรุง 27 ตุลาคม 2569). https://km.dmcr.go.th/c_4/d_19890

กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง. (2569, 21 ตุลาคม). สุชาติ ย้ำ ‘อย่ารอให้ปะการังขาวก่อนจึงลงมือ’ มอบกรมทะเลเตรียมรับมือ ‘สึนามิความร้อน’ จาก Super El Niño. https://newweb.dmcr.go.th/detailAll/88390/nws/257

ดร.เพชร มโนปวิตร
Authorดร.เพชร มโนปวิตร

นักวิทยาศาสตร์ด้านการอนุรักษ์ ที่ปรึกษาองค์กรด้านสิ่งแวดล้อมนานาชาติ และนักสื่อสารประเด็นสาธารณะที่ว่าด้วยการปกป้องธรรมชาติ

Weerayut K
illustratorWeerayut K

กราฟิกดีไซน์เนอร์ในเมืองสโลว์ไลฟ์ ชีวิตขับเคลื่อนด้วยอเมริกาโน่เย็นไม่ใส่น้ำตาล สนใจศิลปะและอยากใช้สิ่งนี้ทำให้โลกดีขึ้น โดยเฉพาะเรื่องความเท่าเทียมทางเพศ ความฝันอยากมีแบรนด์เสื้อผ้าเป็นของตัวเอง

TAGS
Climate CrisisSuper El Niñoซูเปอร์เอลนีโญผลกระทบด้านนิเวศวิทยาจากป่าสู่ทะเลวิกฤติสภาพภูมิอากาศโลกเดือด

table of contents

  1. 01Earth Calling
  2. 02จากป่าไม้และพื้นที่ชุ่มน้ำ สู่ระบบนิเวศทะเลชายฝั่ง
  3. 03ปะการังฟอกขาวบอกอะไรกับเรา
  4. 04เมื่อหญ้าทะเล ป่าชายเลน และพื้นที่ชุ่มน้ำชายฝั่งต้องเผชิญกับคลื่นความร้อน

recommended for you

สถานะล่องหนของ(เกษตรกร)นักปรับปรุงพันธุ์
สถานะล่องหนของ(เกษตรกร)นักปรับปรุงพันธุ์
หลังซองบรรจุเมล็ดพันธุ์ UPOV 1991 เกษตรกรมีสิทธิไหม?
หลังซองบรรจุเมล็ดพันธุ์ UPOV 1991 เกษตรกรมีสิทธิไหม?
ปรากฏการณ์ม็อบ Gen Z ในโลกที่ไม่ยอมเปลี่ยน
ปรากฏการณ์ม็อบ Gen Z ในโลกที่ไม่ยอมเปลี่ยน
Gap Month : สิทธิที่จะพักก่อนพัง
Gap Month : สิทธิที่จะพักก่อนพัง
หน่วยงานรัฐเชื่อปัญหาน้ำดำสระบุรีมี ‘ทางออก’ เริ่มจาก ‘ทางเข้า’ ถึงแหล่งกำเนิดมลพิษและข้อเท็จจริง
หน่วยงานรัฐเชื่อปัญหาน้ำดำสระบุรีมี ‘ทางออก’ เริ่มจาก ‘ทางเข้า’ ถึงแหล่งกำเนิดมลพิษและข้อเท็จจริง

Related Story

ซูเปอร์เอลนีโญ: วิกฤตสภาพภูมิอากาศในโลกที่ไม่เหมือนเดิมEnvironment

ซูเปอร์เอลนีโญ: วิกฤตสภาพภูมิอากาศในโลกที่ไม่เหมือนเดิม

ผลกระทบที่ต่อเนื่องกันเป็นลูกโซ่และคาดการณ์ได้ยาก ตั้งแต่ความร้อนและภัยแล้งที่เพิ่มความเสี่ยงไฟป่า ความเปลี่ยนแปลงของปริมาณน้ำในแม่น้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำ ไปจนถึงคลื่นความร้อนในทะเลที่อาจทำให้เกิดปะการังฟอกขาวครั้งใหญ่ และส่งผลระยะยาวต่อทรัพยากรประมงและเศรษฐกิจชายฝั่ง
ดร.เพชร มโนปวิตรREAD MORE
หรืออ่าวปัตตานีจะสูญสิ้นDocumentary

หรืออ่าวปัตตานีจะสูญสิ้น

มันกลายเป็นซาก ร้าง และผุพัง “ตรงนี้เคยเป็นท่าเรือประมงลำเล็ก” เขาชี้ไปทางสุสานหอยริมอ่าวปัตตานี เมื่อก่อนชาวบ้านแกะเนื้อปูกันตรงนี้ เดี๋ยวนี้ไม่มีอาชีพนี้แล้ว ตอนนี้คนไปทำงานมาเลฯกันหมด
ภัทราภรณ์ ศรีทองแท้READ MORE
สถานะล่องหนของ(เกษตรกร)นักปรับปรุงพันธุ์Economy

สถานะล่องหนของ(เกษตรกร)นักปรับปรุงพันธุ์

เมื่องบประมาณไหลไปอยู่ในมือของนักปรับปรุงพันธุ์บริษัทเอกชนและรัฐก็ถอยห่างให้เอกชนทำวิจัยแทน การผูกขาดเมล็ดพันธุ์พืชจึงอยู่ในมือของบริษัทข้ามชาติ บริษัทยักษ์ใหญ่? 
ณัฐณิชา มีนาภาREAD MORE