
ตั้งแต่กลางปี 2569 เป็นต้นมา คนรุ่นใหม่ในยุโรปออกมาเดินบนท้องถนนแทบทุกมุมของทวีป โปรตุเกส สเปน ฝรั่งเศส อิตาลี ไปจนถึงกรีซ เซอร์เบีย และในเยอรมนี กลุ่มที่เรียกตัวเองว่า “Gen Z regelt” หรือ “เจนซีจัดการเอง” นัดชุมนุมพร้อมกันหลายแห่งในวันฮาโลวีน เมื่อ 31 ตุลาคมที่ผ่านมา กว่า 30 เมือง มีสื่อบางท้องถิ่นบางแห่งรายงานว่ามีผู้เข้าร่วมราว 120,000 คน สิ่งที่พวกเขาเรียกร้องในการออกมาครั้งนี้คือ ค่าครองชีพที่สูงขึ้น งบการศึกษาที่ถูกจัดสรรอย่างไม่เพียงพอ วิกฤตภูมิอากาศ และการฟื้นคืนการเกณฑ์ทหารเนื่องจากหลายแห่งตกอยู่ในภาวะความเสี่ยงของสงครามที่ยืดเยื้อ ขณะที่ฝรั่งเศสเผชิญการชุมนุมทั่วประเทศติดต่อกันเป็นสุดสัปดาห์ที่สามแล้วย่างเข้าสู่ 1 เดือนเต็มแล้ว ฝรั่งเศสและเยอรมนีกลับมาเป็นเวทีของคนหนุ่มสาวอีกครั้ง

แน่นอนว่าการปฏิบัติและการตอบโต้ของรัฐก็เป็นภาพที่คุ้นตาเช่นเคย ตำรวจในแฟรงก์เฟิร์ตและโคโลญใช้รถฉีดน้ำ ขณะที่ทางการเยอรมนีโทษว่าความรุนแรงมาจาก “ผู้แทรกซึม” ซึ่งมีการกล่าวหาผู้ที่อยู่เบื้องหลังและออกมาชุมนุม คือกลุ่มผู้ลี้ภัยที่ได้รับผลกระทบจากการปรับนโยบายรับผู้ลี้ภัยในหลายประเทศทั่วยุโรป ในอีกความหมายหนึ่งของสายตาผู้มีอำนาจ ความโกรธของคนหนุ่มสาวมักมีคนอื่นอยู่เบื้องหลังเสมอ ในสนามความขัดแย้งนี้จึงไม่ใช่เรื่องแปลกในสังคม
ไทยเราเคยเห็นภาพแบบนี้มาแล้วเมื่อหกปีก่อน นักเรียนมัธยมผูกโบว์ขาวและชูสามนิ้วหน้าเสาธง นิสิตนักศึกษาลงถนนทั่วประเทศ ด้วยข้อเรียกร้องเรื่องการศึกษา ปากท้อง และการเกณฑ์ทหาร ที่แทบไม่ต่างจากสิ่งที่ได้ยินในเบอร์ลินวันนี้ สำหรับผู้ใหญ่จำนวนไม่น้อย พวกเขาคือเด็ก “ถูกปั่นหัว ก้าวร้าว หรือ ชังชาติ” ซึ่งเป็นภาษาที่ใช้ตัดบทมากกว่าจะทำความเข้าใจ ท้ายที่สุดคำตอบของรัฐไทยคือหมายจับ ข้อหามาตรา 110 และ 112 116 ตามประมวลกฎหมายอาญา รวมถึงรถฉีดน้ำผสมสารเคมีที่แยกปทุมวันในคืนวันที่ 16 ตุลาคม 2563
ท่ามกลางภาพข่าวการเคลื่อนไหวจากยุโรป ผมหยิบ สงครามเย็น (ใน) ระหว่าง โบว์ขาว ของ รศ.ดร.กนกรัตน์ เลิศชูสกุล กลับมาอ่านอีกครั้ง หนังสือเล่มนี้ลงพื้นที่สัมภาษณ์ผู้ชุมนุมราว 350 คน ใน 27 การชุมนุม 10 จังหวัด อาจารย์เสนอว่าความขัดแย้งครั้งนี้ไม่ใช่เรื่องสีเสื้อแบบเดิม แต่คือการปะทะกันของคนสามรุ่น ได้แก่ คนรุ่นสงครามเย็นที่กุมอำนาจอยู่ คนรุ่นโบว์ขาวที่ลุกขึ้นมา และ คนรุ่น (ใน) ระหว่าง ที่ยืนอยู่ตรงกลาง
เนื้อหาครึ่งแรกของเล่มอาจารย์กนกรัตน์หยิบยก ทั้งกราฟเศรษฐกิจ ตัวเลขเงินลงทุน คะแนน PISA และตารางเทียบโลกทัศน์สองรุ่น ซึ่งช่วยอธิบายว่าทำไมผู้ใหญ่จำนวนมากจึงอุ่นใจกับระเบียบแบบเดิม แต่ทำไมเด็กจึงมองไม่เห็นอนาคตในโครงสร้างเดิม ซึ่งสำหรับผม ขอหยิบยกเนื้อหาส่วนที่มีพลังอย่างครึ่งหลัง แล้วถามต่อว่าการเคลื่อนไหวของคนหนุ่มสาวในไทยเติบโตอย่างไร โลกเคยผ่านอะไรแบบนี้มาก่อน และใครจะเป็นคนพาสังคมข้ามความขัดแย้งนี้ไปได้

อาจารย์กนกรัตน์ บันทึกการเติบโตของขบวน จากแฟลชม็อบในมหาวิทยาลัย 61 ครั้งหลังการยุบพรรคอนาคตใหม่ ไปสู่การชุมนุมที่สนามหลวง แต่ช่วงที่ผมคิดว่าน่าสนใจที่สุดของเล่ม คือสิ่งที่เกิดขึ้นหลังการสลายการชุมนุมและจับแกนนำระหว่างวันที่ 13-16 ตุลาคม 2563 “ถ้าหากเราย้อนมองอดีตของการเคลื่อนไหวในสนามความขัดแย้งของการเมืองไทย เมื่อแกนนำถูกจับ ม็อบก็ควรจบ แต่วันที่ 17 ตุลาคม การชุมนุมกลับกระจายออกไป 28 จุดทั่วประเทศ ไม่มีเวทีหลัก ไม่มีแกนนำในพื้นที่ นัดหมายกันผ่านเทเลแกรมและทวิตเตอร์ ประกาศเปลี่ยนสถานที่กันนาทีสุดท้ายจนเจ้าหน้าที่ตามไม่ทัน”
อาจารย์กนกรัตน์เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า การชุมนุมไร้รูปแบบ (freeform movement) ที่ทุกคนคือแกนนำ ผู้ชุมนุมส่งต่อร่ม หมวก แว่นตากันเอง ใช้สัญญาณมือเปิดทางให้รถพยาบาล “นักเรียนสามสี่คนถือโทรโข่งตั้งเวทีย่อยของตัวเอง ส่วนแกนนำที่เหลือก็กลายเป็นเพียงผู้ปราศรัยหลัก” ไม่ใช่ตัวแทน หรือผู้สั่งการ อีกข้อสังเกตที่อาจารย์ย้ำคือ ความรุนแรงของรัฐไม่ได้ทำให้คนกลัว หลายคนที่ไม่เคยไปม็อบมาก่อนตัดสินใจออกมาเพราะเห็นเพื่อนถูกฉีดน้ำที่ปทุมวัน
เราต่างคุ้นหูกันดี เรื่อง CIA เรื่องคอมมิวนิสต์ บ้างว่านี่เป็นเกมของนักการเมืองที่ชักใยอยู่เบื้องหลัง “คนรุ่นสงครามเย็นจำนวนมากอธิบายการชุมนุมด้วยทฤษฎีสมคบคิด บ้างว่ามีมหาอำนาจต่างชาติอยู่เบื้องหลัง” หกปีผ่านมา เหตุการณ์กลับไปเกิดที่แฟรงก์เฟิร์ต ทางการเยอรมนีก็ยังชี้ไปที่ “ผู้แทรกซึม” สำหรับผม นี่คือปัญหาเดียวกัน ในสายตาของผู้มีอำนาจ “ขบวนที่ไม่มีผู้นำให้จับต้องมีคนชักใยอยู่เสมอ”

ถ้าให้เลือกบทเดียวที่อยากให้ผู้ใหญ่ที่ถือครองอำนาจในบ้านเราได้อ่าน ผมเลือกบทที่ 5 เพราะบทนี้ทำให้เห็นว่าสิ่งที่เกิดขึ้นในไทยปี 2563 ไม่ใช่เรื่องผิดปกติอย่างที่หลายคนรู้สึก ความขัดแย้งระหว่างคนรุ่นใหม่กับคนรุ่นพ่อแม่เคยเกิดขึ้นมาแล้วในหลายประเทศ และที่น่าสนใจคือ ปฏิกิริยาของฝ่ายผู้มีอำนาจก็คล้ายกัน
อาจารย์กนกรัตน์ชวนเรามองย้อนกลับไปที่เริ่มที่ฝรั่งเศสปี 1968 “ตอนนั้นประเทศอยู่ใต้การนำของชาร์ล เดอ โกล วีรบุรุษสงครามโลกที่คนรุ่นพ่อแม่เคารพ แต่สำหรับนักศึกษา เขาคือตัวแทนของการปกครองแบบอำนาจนิยมที่ตามโลกไม่ทัน การประท้วงเริ่มจากมหาวิทยาลัยลามไปจนแรงงานกว่า 11 ล้านคนนัดหยุดงานทั่วประเทศ เดอ โกลตอบโต้ด้วยการยุบสภาและชนะการเลือกตั้ง เพราะคนจำนวนมากกลัวความวุ่นวาย” แต่ชัยชนะนั้นอยู่ได้ไม่นาน คะแนนนิยมของเขาตกต่ำลงเรื่อย ๆ จนต้องลาออกในที่สุด พูดอีกแบบคือ การเอาความกลัวมาสู้กับความเปลี่ยนแปลงอาจชนะได้ในระยะสั้น แต่ไม่เคยชนะได้ตลอดไป

ในสหรัฐ นักศึกษาที่ต่อต้านสงครามเวียดนามถูกประธานาธิบดีนิกสันกล่าวหาว่าเป็นเครื่องมือของคอมมิวนิสต์ เขาเรียกคนส่วนใหญ่ที่ไม่ได้ออกมาประท้วงว่า “พลังเงียบ” และดึงพวกเขามาเป็นฝ่ายตรงข้ามกับนักศึกษา เกิดความรุนแรงไปไกลถึงขั้นทหารยิงนักศึกษาเสียชีวิตที่มหาวิทยาลัยเคนต์สเตตในปี 1970 ส่วนในเยอรมนี คนรุ่นใหม่ที่ตั้งคำถามว่าทำไมคนที่เคยเกี่ยวข้องกับนาซียังอยู่ในอำนาจ ยังถูกผู้ใหญ่ตราหน้าว่าเป็น “ศัตรูของประชาชน แต่ท้ายที่สุด สหรัฐก็ถอนตัวจากเวียดนาม และขบวนการนักศึกษาเยอรมันก็ทิ้งมรดกไว้เป็นพรรคกรีน ที่ได้เข้าสภาในปี 1983”
ผมอ่านตรงนี้แล้วนึกถึงคำว่า “ชังชาติ” และ “ถูกปั่นหัว” ที่ผู้มีอำนาจในบ้านเราใช้กับคนหนุ่มสาวรุ่นโบว์ขาว คำเรียกอาจต่างกันไปตามยุคสมัย แต่หน้าที่ของมันเหมือนกัน คือทำให้ผู้ใหญ่ไม่ต้องฟังว่า คนหนุ่มสาวกำลังพูดอะไร
สิ่งที่ผมชอบในบทนี้คือ อาจารย์กนกรัตน์ได้ยกตัวอย่างเพิ่มเติมจากเรื่องโลกธุรกิจ เพื่อให้เห็นว่าการไม่ยอมเปลี่ยนมีราคาที่ต้องจ่าย “อย่าง Kodak คือบริษัทที่คิดค้นกล้องดิจิทัลตัวแรกของโลกได้ตั้งแต่ปี 1976 แต่ผู้บริหารที่เติบโตมากับกล้องฟิล์มมองว่ามันแทนที่ฟิล์มไม่ได้ และธุรกิจขายฟิล์มยังทำเงินได้มหาศาล พวกเขาจึงปล่อยให้คู่แข่งนำเทคโนโลยีนี้ไปใช้ก่อน จน Kodak ล้มละลายในปี 2012 ส่วนญี่ปุ่นหลังฟองสบู่แตก รัฐเลือกใช้เงินอุ้มบริษัทเก่าที่ควรปล่อยให้ล้ม แทนที่จะปฏิรูปโครงสร้าง เศรษฐกิจจึงซบเซาไปหลายสิบปี จนถูกเรียกว่า ทศวรรษที่หายไป” สองเรื่องนี้ ทำให้ผมนึกถึงประเทศไทย ที่กลุ่มผู้มีอำนาจเกือบทั้งหมดยังเชื่อในสูตรสำเร็จที่เคยใช้ได้ผลในยุคสงครามเย็น
นับจากการปฏิวัติปี 1789 ฝรั่งเศสผ่านทั้งยุคกิโยติน การกลับมาของกษัตริย์ ผู้นำที่มาจากการเลือกตั้งแล้วยึดอำนาจตั้งตนเป็นจักรพรรดิ ไปจนถึงการปราบคอมมูนปารีสปี 1871 ที่มีคนตายนับหมื่นในสัปดาห์เดียว แต่ละฝ่ายผลัดกันขึ้นมาปราบอีกฝ่าย จนท้ายที่สุดทุกฝ่ายต้องยอมรับว่าไม่มีใครกำจัดใครได้หมด และหันมาสร้างกติกาที่ให้ผลัดกันมีอำนาจได้โดยไม่ต้องฆ่ากัน

ย้อนกลับมาดูของไทย นับจาก 2475 ที่ฝ่ายที่ต้องการเปลี่ยนแปลงกับฝ่ายที่ไม่ยอมเปลี่ยนแปลง ผลัดกันแพ้ชนะ ผ่าน 14 ตุลา 6 ตุลา พฤษภา 35 จนถึงรัฐประหาร 2557 แล้วสรุปบทด้วยประโยคที่ผมคิดว่าเป็นหัวใจของทั้งเล่ม คือเราไม่สามารถหยุดคลื่นการเปลี่ยนแปลงแห่งยุคสมัยได้ สิ่งที่เรายังเลือกได้คือจะยอมรับมันเร็วแค่ไหน และจะจ่ายราคาแพงเท่าไรก่อนถึงวันนั้น
ผมอ่านบทนี้ในปี 2569 ด้วยความรู้สึกแปลก ๆ เพราะฝรั่งเศสและเยอรมนี สองประเทศที่ถูกยกมาเป็นบทเรียน กำลังกลายเป็นเวทีของคนหนุ่มสาวอีกครั้ง นั่นแปลว่าประชาธิปไตยที่เต็มใบกว่าไม่ได้ทำให้ความขัดแย้งหายไป แต่มันทำให้ความขัดแย้งนั้นมีที่ทาง โดยไม่ต้องจบด้วยความรุนแรงและคดีความ
แต่การหยิบยกหนังสือเล่มนี้มาอีกครั้งในวันนี้ ทำให้ผมเห็นช่องว่างบางอย่างที่หายไป เนื่องจากหนังสือปิดต้นฉบับก่อนที่มาตรา 112 จะถูกนำกลับมาพิพากษากับผู้ชุมนุมอย่างกว้างขวาง แม้ว่าเนื้อหาส่วนใหญ่จะยังคงทำให้หลายคนมีความหวัง แต่ขณะเดียวกัน ผู้ชุมนุมในวันนั้น วันนี้หลายคนเป็นผู้ลี้ภัยทางการเมือง หลายคนถูกตัดสินด้วยฐานความผิด 112 อย่างทนายอานนท์ นำภา ที่ขณะนี้มีโทษจำคุกสูงสุดรวมกันกว่า 30 ปีแล้ว
หกปีหลังโบว์ขาว เด็กมัธยมในวันนั้นกลายเป็นคนทำงานในวันนี้ บางคนยังมีคดีติดตัว ขณะที่คนรุ่นเดียวกันในยุโรปกำลังเผชิญชะตาเดียวกัน หนังสือเล่มนี้ไม่ได้ให้คำตอบสำเร็จรูป แต่ทิ้งคำถามถึงคนที่ถืออำนาจในวันนี้ว่า
“จะยอมให้สังคมเปลี่ยนผ่านการพูดคุยกัน หรือจะรอให้ประวัติศาสตร์บังคับให้เปลี่ยนด้วยราคาที่แพงกว่าเดิม”
หนังสือ : สงครามเย็น (ใน) ระหว่างโบว์ขาว
ผู้เขียน : กนกรัตน์ เลิศชูสกุล
สำนักพิมพ์ : มติชน
PlayRead : คอลัมน์รีวิวหนังสือประจำ Decode.plus เมื่อกองบรรณาธิการขอ add หนังสือ (ที่อยากอ่าน) ไว้ในเพลย์ลิสต์ พบกับหนังสือหลากหลายสไตล์ หลากหลายวิธีการเล่าเรื่องที่เชื่อมร้อยกับชีวิตและสังคม แวะมาหาอ่านกันได้ทุกเย็นวันพฤหัสบดี

เป็นคนที่เฝ้าฝันสร้างสังคมประชาธิปไตย ร่วมลงทุนลงแรงเพื่อสร้างสังคมที่เทียมเท่าในทุกๆ วัน
