ฟักข้าว ผลไม้ Superfood กินแล้ว Very Good
ฟักข้าว คือพืชพื้นถิ่นที่คนไทยหลายพื้นที่รู้จักมานาน แต่ยังไม่แพร่หลายนักในวงกว้าง ทั้งที่เยื่อสีแดงสดของฟักข้าวมีสารไลโคปีนสูงกว่ามะเขือเทศถึง 12 เท่า จนได้ชื่อว่าเป็นซุปเปอร์ฟูดของไทย บทความนี้รวบรวมเรื่องราวของฟักข้าวจากวิสาหกิจชุมชนกลุ่มผู้ปลูกฟักข้าวบ้านปลักไม้ลาย ตำบลทุ่งขวาง อำเภอกำแพงแสน จังหวัดนครปฐม ตั้งแต่ที่มาของชื่อ ประโยชน์ ส่วนที่กินได้ วิธีเลือกผล เมนูแปรรูป ไปจนถึงวิธีปลูกฟักข้าวแบบเกษตรกรตัวจริง
ฟักข้าวคืออะไร และทำไมจึงเรียกว่าฟักข้าว
ฟักข้าวเป็นพืชไม้เลื้อยตระกูลแตง พบได้ทั่วประเทศไทย โดยเฉพาะตามป่าตามเขา แต่คนที่รู้จักส่วนใหญ่คือคนพื้นถิ่นในแต่ละภาค ซึ่งเรียกชื่อแตกต่างกันไป ดังนี้
- ภาคเหนือ เรียกว่า มักข้าว
- ภาคกลาง เรียกว่า ฟักข้าว
- ภาคอีสาน เรียกว่า ขี้กา
- ภาคใต้ เรียกว่า ขี้พร้าไฟ
ตามคำเล่าของคนโบราณ ชาวบ้านเคยเก็บลูกสุกของฟักข้าวมาใส่ในข้าวตอนหุง เยื่อสีแดงจะทำให้ข้าวออกสีส้มแดง จึงเป็นที่มาของชื่อ "ฟักข้าว"
ประโยชน์ของฟักข้าว: ไลโคปีนสูงกว่ามะเขือเทศ 12 เท่า
จุดเด่นของฟักข้าวอยู่ที่เยื่อหุ้มเมล็ดสีแดงเมื่อผลสุก ซึ่งมีสารไลโคปีนสูงกว่ามะเขือเทศถึง 12 เท่า สารนี้มีสรรพคุณหลายด้าน ได้แก่
- เป็นสารต้านอนุมูลอิสระ ช่วยชะลอวัย
- บำรุงหัวใจ
- เสริมภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย
- บำรุงผิวพรรณ ผิวหน้ากระจ่างใส ช่วยลดริ้วรอย (เยื่อสีแดงนำมาพอกหน้าได้)
- ตามรายงานการวิจัยฯ ฟักข้าวดีต่อต่อมหมวกไต
เยื่อฟักข้าวที่ดีจะมีลักษณะเงา ซึ่งความเงานั้นคือน้ำมันในเยื่อที่มีไลโคปีนสูง และเช่นเดียวกับมะเขือเทศ ไลโคปีนในฟักข้าวจะให้ประโยชน์สูงสุดเมื่อผ่านความร้อน
เรื่องการกินในปริมาณมาก กลุ่มผู้ปลูกระบุว่าปริมาณไลโคปีนไม่เป็นอันตรายต่อร่างกาย สิ่งที่อาจพบคือผิวออกเหลืองหากบริโภคมากเกินไป ซึ่งแก้ได้เพียงลดปริมาณลง
ส่วนไหนของฟักข้าวกินได้ และส่วนไหนห้ามกิน
ฟักข้าวกินได้เกือบทุกส่วน ยกเว้น “เมล็ด” ซึ่งมีสารพิษ ไม่ควรกินเพราะอาจทำให้เมา ส่วนที่นำมาปรุงอาหารได้มีดังนี้
- ลูกอ่อนสีเขียว นำไปต้มจิ้มน้ำพริก แกงส้ม หรือแกงอ่อม รสชาติหวานคล้ายฟัก
- ยอดฟักข้าว ใช้ปรุงอาหารได้เช่นกัน เช่น แกงส้ม
- เนื้อผลสุก ต้มแล้วนุ่มคล้ายฟัก รสหวาน บางคนนำไปเชื่อม
- เยื่อสีแดง ต้องผ่านการแปรรูปและผ่านความร้อนก่อน จึงจะได้ประโยชน์สูงสุด
วิธีเลือกฟักข้าวตามระยะความสุก 4 ระยะ
ฟักข้าวมี 4 ระยะ สังเกตได้จากสีของหนามบนผล
- ระยะเขียว ผลเริ่มติดและโตขึ้น หนามสีเขียว เหมาะนำไปต้มหรือทำแกง
- ระยะเหลือง หนามเปลี่ยนเป็นสีเหลือง จากนั้นเป็นเหลืองนวล
- ระยะส้ม เหลืองออกส้ม เริ่มสร้างไลโคปีนมากขึ้น แต่เยื่อยังไม่มากและติดกับเมล็ด เนื้อยังแห้งและมีรสเฝื่อน ถ้าจะใช้มักนำไปเชื่อมซึ่งจะได้เนื้อสัมผัสหนึบนิด ๆ
- ระยะแดง ผลเริ่มนุ่ม มีรอยบุบ หนามไม่แหลมคมเท่าเดิม เยื่อฉ่ำและเงา เป็นระยะที่โรงงานเลือกใช้ทำเครื่องดื่มเพื่อให้ได้คุณภาพ
เวลาเก็บผล ควรตัดให้เหลือขั้วติดผลเล็กน้อย เพราะถ้าตัดชิดผลเกินไป เชื้อโรคอาจเข้าทางรอยตัดได้
ฟักข้าวออกช่วงไหน
ฟักข้าวออกดอกเรื่อย ๆ ตลอดปี แต่ช่วงที่ให้ผลดกที่สุดคือเดือนมิถุนายน-พฤศจิกายน รวมประมาณ 6 เดือน หลังจากนั้นผลผลิตจะเริ่มประปราย แต่ยังพอมีให้เก็บ
เมนูและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากฟักข้าว
กลุ่มวิสาหกิจบ้านปลักไม้ลายนำฟักข้าวมาแปรรูปได้หลากหลาย ทั้งอาหาร เครื่องดื่ม และผลิตภัณฑ์ดูแลผิว
- อาหาร: แกงส้มฟักข้าว (ใส่ยอดและผลฟักข้าวกินกับปลานิล) ข้าวต้มมัดน้ำฟักข้าว
- เครื่องดื่ม: น้ำฟักข้าวบรรจุขวดแก้ว และฟักข้าวชนิดผงสำหรับชงดื่มได้ง่าย
- ซอสและน้ำจิ้ม: สีแดงจากเยื่อฟักข้าวใช้แต่งสีได้โดยไม่ต้องใช้สีผสมอาหาร
- อาหารเสริม: ทำเป็นผงแห้งบรรจุแคปซูล กินง่าย
- ผลิตภัณฑ์ดูแลผิว: ครีมอาบน้ำ ครีมทาหน้า และครีมบำรุงผิวหน้า
วิธีทำข้าวต้มมัดและน้ำฟักข้าวจากเยื่อฟักข้าว
ข้าวต้มมัดน้ำฟักข้าว
ข้าวต้มมัดสีส้มแดงสวยโดยไม่ใช้สีผสมอาหาร ทำตามขั้นตอนของป้าสว่างจากกลุ่มได้ดังนี้
- ใส่หัวกะทิ น้ำตาล และเกลือลงในภาชนะ
- ใส่เยื่อฟักข้าวและข้าวเหนียว
- กวนให้แห้ง แล้วทิ้งไว้ให้เย็น
- ห่อมัด แล้วนำไปนึ่งให้สุก
ผลที่ได้คือขนมหวานหอม สีสวยตามธรรมชาติ และได้คุณค่าจากฟักข้าวด้วย
น้ำฟักข้าว
- เลือกผลสีแดงสุก แกะเอาเมล็ดพร้อมเยื่อออกมาใส่ภาชนะ
- คนให้เยื่อกับเมล็ดแยกจากกัน แล้วกรองผ่านตะแกรง
- นำเยื่อลงในน้ำต้ม โดยไม่ต้องใช้น้ำเดือดจัด
- ปรุงรสด้วยน้ำผลไม้ เกลือ และน้ำตาลตามชอบ
เยื่อฟักข้าวไม่มีรสชาติเฉพาะ จึงผสมกับผลไม้ได้หลายชนิด เช่น เสาวรส สับปะรด หรือแก้วมังกร จะได้น้ำฟักข้าวเย็น ๆ รสเปรี้ยวหวานสดชื่น
วิธีปลูกฟักข้าวฉบับเกษตรกรบ้านปลักไม้ลาย
ระยะปลูกและเพศของต้นฟักข้าว
กลุ่มทดลองมาแล้วว่าระยะปลูก 4×4 เหมาะที่สุด เพราะต้นได้รับแสงแดดพอดีและตัดแต่งได้สะดวก พื้นที่ 1 ไร่ปลูกได้ไม่เกิน 100 ต้น
ฟักข้าวมีต้นตัวผู้และต้นตัวเมีย ต้นตัวผู้ไม่ติดผล จึงควรปลูกสัดส่วนต้นตัวเมีย 8 ต่อต้นตัวผู้ 2 แล้วจะได้ผลดก ปัญหาคือไม่สามารถแยกเพศได้จากราก ต้น ใบ หรือเมล็ด ต้องรอจนออกดอก (ประมาณ 3 เดือนหลังปลูก) แล้วคัดต้นตัวเมียไว้ ส่วนต้นตัวผู้ที่เกินสัดส่วนให้ตัดทิ้ง
- ดอกตัวเมีย ดอกบานสวย พร้อมรับเกสรตัวผู้
- ดอกตัวผู้ ลักษณะเป็นกระเปาะ มีขน เมื่อบานจะเป็นดอกแหลม ๆ
หากไม่รอให้ธรรมชาติช่วยผสม ก็ผสมเกสรเองได้ง่าย ๆ ด้วยการเคาะเกสรตัวผู้ใส่ที่ดอกตัวเมีย หลังผสมสำเร็จ 2-3 สัปดาห์จะเห็นลูกฟักข้าวเล็กจิ๋วเกิดขึ้น
การเพาะเมล็ดและเตรียมต้นกล้า
- แยกเมล็ดออกจากเยื่อ ล้างให้สะอาด
- แช่น้ำไว้ 1 คืน แล้วผึ่งให้แห้ง
- นำไปเพาะ เมล็ดจะเริ่มออกราก และยาวขึ้นภายใน 4-5 วันถึง 1 สัปดาห์
- ตัดรากส่วนที่งอไม่สวยออก แล้วย้ายลงถุงเพาะชำก่อน (ไม่ลงดินแปลงทันที)
- หลังย้ายลงหลุมประมาณ 2 สัปดาห์ ต้นจะเริ่มเกาะเสาได้ และถือว่ารอดแล้ว
การลงปลูก
- ขุดหลุมไม่ต้องลึกมาก ประมาณ 20 เซนติเมตร พอวางถุงต้นกล้าได้
- ถุงต้นกล้าหนึ่งถุงมี 3 ต้น ปลูกไปก่อนเพื่อรอดูเพศตอนออกดอก
- ไม่ต้องใส่ปุ๋ยคอกรองก้นหลุม เพราะอาจเกิดก๊าซทำให้ต้นตายได้
- ไม่ต้องดึงถุงพลาสติกออก เพราะจะกระทบรากและทำให้ต้นชะงักการเจริญเติบโต รากจะดันถุงออกเอง
- ดินร่วนปนทรายดีที่สุด ดินเหนียวปลูกได้แต่ไม่ดีเท่า
- ราดน้ำหมักหลังปลูก
น้ำหมักบำรุงต้นและไล่แมลง
กลุ่มทำน้ำหมักเพื่อเพิ่มธาตุอาหารให้ต้นฟักข้าว เริ่มจากหมักวัตถุดิบ (ราว 10 กิโลกรัม) กับน้ำ 20 ลิตร และจุลินทรีย์ 200 ซีซี ทิ้งไว้ 5-7 วัน จากนั้นเพิ่มปุ๋ยสูตร 16-16-16 เพื่อให้เข้มข้นขึ้น หมักต่ออีก 15-20 วัน
นอกจากนี้ยังมีสูตรไล่แมลงโดยใช้พริกแกงประมาณ 1 ขีด หากนำไปฉีดให้ผสมน้ำหมัก 200 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร
หลังปลูกประมาณ 6-7 เดือนก็เริ่มเก็บผลผลิตได้ และปลูกครั้งเดียวเก็บเกี่ยวได้ยาวนาน
เรื่องราวของกลุ่มผู้ปลูกฟักข้าวบ้านปลักไม้ลาย: สู้ไม่ถอยจนเป็นผู้นำด้านแปรรูป
พี่วรพล ประธานกลุ่ม เดิมเป็นชาวไร่ชาวนา เมื่ออายุ 20 ปีได้บวชที่วัดปลักไม้ลาย และเห็นว่าหมู่บ้านยังไม่มีกลุ่มออมทรัพย์ จึงตั้งกลุ่มขึ้นจนมีสมาชิกมากกว่า 1,000 คน ต่อมามีนักศึกษาที่มาทำรายงานแนะนำว่าฟักข้าวมีประโยชน์มาก พี่วรพลจึงเริ่มปลูกฟักข้าว แม้ช่วงแรกชาวบ้านจะมองว่าบ้า ปลูกพืชที่ไม่รู้จักแล้วจะกินได้หรือเปล่า
เมื่อฟักข้าวติดผลดก และมีรายการโทรทัศน์มาถ่ายทำ คนเริ่มรู้จักจนสินค้าไม่พอขาย สมาชิกจึงช่วยกันปลูก ระดมเงินทุนตั้งโรงงานแปรรูป จนเกิดเป็นวิสาหกิจชุมชน
ระหว่างทางกลุ่มเจอวิกฤตหนัก เมื่อคุณวรพลได้รับบาดเจ็บจากหม้อฆ่าเชื้อแรงดันระเบิด จนต่อมาต้องสูญเสียขา กลุ่มต้องชะงักไปราว 2 - 3 ปี แต่เมื่อพี่หนู ซึ่งเคยเป็นตัวแทนจัดจำหน่ายเข้ามาช่วยดูแลด้านการตลาดและหางบประมาณจากหน่วยงานของจังหวัด กลุ่มจึงฟื้นกลับมาได้ พี่วรพลยังคงถือไม้เท้าเข้าสวนทำงานทุกวัน และบอกว่าไม่เคยท้อ
ปัจจุบันการรวมกลุ่มช่วยให้สมาชิกมีอำนาจต่อรองด้านราคา ขยายพื้นที่ปลูกได้ และได้รับความรู้จากผู้เชี่ยวชาญที่กลุ่มเชิญมาให้คำแนะนำ กลุ่มนี้จึงเป็นหนึ่งในกลุ่มเกษตรกรผู้แปรรูปฟักข้าวอันดับต้น ๆ ของประเทศ
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับฟักข้าว
Q: ฟักข้าวกินได้ทุกส่วนไหม
A: กินได้ทุกส่วนยกเว้นเมล็ด ซึ่งมีสารพิษ ไม่ควรกิน เพราะอาจทำให้เมา เยื่อสีแดงควรผ่านความร้อนหรือแปรรูปก่อนจึงจะได้ประโยชน์สูงสุด
Q: กินฟักข้าวมากไปเป็นอันตรายไหม
A: ตามข้อมูลของกลุ่มผู้ปลูก ปริมาณไลโคปีนไม่เป็นอันตรายต่อร่างกาย แต่หากกินมากเกินไปผิวอาจออกเหลือง ให้ลดปริมาณลงก็พอ
Q: ฟักข้าวหาได้ช่วงไหนของปี
A: ออกดอกเรื่อย ๆ แต่ดกที่สุดช่วงเดือนมิถุนายน-พฤศจิกายน
Q: ปลูกฟักข้าวนานแค่ไหนจึงเก็บผลได้
A: หลังปลูกประมาณ 6-7 เดือน และต้นจะเริ่มออกดอกเมื่อปลูกไปแล้วประมาณ 3 เดือน
Q: ฟักข้าวมีกี่ระยะ ควรเลือกระยะไหน
A: มี 4 ระยะ คือ เขียว, เหลือง, ส้ม และแดง หากต้องการเยื่อสำหรับทำเครื่องดื่มหรือขนม ให้เลือกผลระยะแดงที่เริ่มนุ่ม เยื่อฉ่ำและเงา ส่วนผลเขียวใช้ต้มหรือแกงได้
สรุป: ฟักข้าว ซุปเปอร์ฟูดพื้นบ้านที่ควรได้รู้จัก
ฟักข้าวไม่ได้เป็นเพียงพืชป่าที่ถูกมองข้าม แต่เป็นทั้งอาหาร เครื่องดื่ม และผลิตภัณฑ์ดูแลผิวที่มีไลโคปีนสูงกว่ามะเขือเทศ 12 เท่า เกษตรกรปลูกได้เองไม่ยาก และสร้างรายได้ให้ชุมชนได้จริง ดังเช่นวิสาหกิจชุมชนกลุ่มผู้ปลูกฟักข้าวบ้านปลักไม้ลาย ตำบลทุ่งขวาง อำเภอกำแพงแสน จังหวัดนครปฐม พี่วรพลประธานกลุ่มบอกว่าอยากให้คนไทยได้กินฟักข้าวกันทุกคน เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย
ติดตามสาระทางเกษตรเหล่านี้ได้ในรายการมหาอำนาจบ้านนา วันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน 2569 เวลา 10.30 - 11.00 น. ทางไทยพีบีเอส
แท็กที่เกี่ยวข้อง
เม็ดมะม่วงหิมพานต์ท่าปลา หวานมันเต็มคำ อร่อยลำทุกเม็ด
21 มิ.ย. 69ปลาสังกะวาดกลางเขื่อน พลิกวิถีประมงท่าปลา
28 มิ.ย. 69ปลาไหลไฮบริด ฝีมือคนไทย ขายไกลโกอินเตอร์
5 ก.ค. 69ลูกฟิกอินดี้ สู่วิถีอินฟลูสายเกษตร
12 ก.ค. 69มะเขือเทศโทมัส แห่งบ้านปางหินฝน
19 ก.ค. 69บัตเตอร์นัตบนดอย ของดีจากใจชาวดาราอั้ง
26 ก.ค. 69เสาวรสเหลืองน้ำผึ้ง หวานจึ้งตะลึงโลก
2 ส.ค. 69แตงกวาญี่ปุ่นเมืองเลย กรอบไกลระดับอินเตอร์
9 ส.ค. 69เงาะตำบลเสี้ยวเมืองเลย กินแล้วจะหลงรักเลย
16 ส.ค. 69- 25:00
อาโวคาโดพบพระ 08 หอมมันสะใจ ลูกใหญ่ตะโกน
23 ส.ค. 69 ภูเก็ตล็อบสเตอร์ ราชาแห่งทะเลอันดามัน
30 ส.ค. 69ปลิงทะเลเกาะยาว โสมแห่งท้องทะเลอันดามัน
6 ก.ย. 69ปลาพลวงชมพู ราชาแห่งปลาน้ำจืด
13 ก.ย. 69ไก่เบตงพันธุ์แท้ ตำนานความอร่อยคู่เมืองเบตง
20 ก.ย. 69ปลาสลิดดอนกำยาน อร่อยสะท้านเมืองสุพรรณ
27 ก.ย. 69ปลาดุกแปลงร่าง สร้างรายได้ ลำไทรพัฒนา
4 ต.ค. 69ไม้ประดับบางใหญ่ ปลูกแล้วสวย รวยทรัพย์
11 ต.ค. 69ชากาขาว เอกลักษณ์แห่งเมืองเวียงกาหลง
18 ต.ค. 69ผักหวานป่าบ้านหมอ ชุมชนคนรักหวาน
1 พ.ย. 69แพะนมเมืองโอ่ง จากแพะนมตัวเดียวสู่โรงงานนมชุมชน
8 พ.ย. 69ฟักข้าว ผลไม้ Superfood กินแล้ว Very Good
15 พ.ย. 69
