เต่าอิ้งกง พู่กันจีน และกู่เจิง ดูแลสุขภาพกายจิตใจแบบแพทย์แผนจีน

ถ้าพูดถึงการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ศาสตร์การแพทย์แผนจีนมีมากกว่าแค่ฝังเข็มและยาสมุนไพร คลินิกการแพทย์แผนจีนหัวเฉียวพาเราไปรู้จักกับ 3 กิจกรรมที่ดูแลทั้งร่างกายและจิตใจไปพร้อมกัน ตั้งแต่การออกกำลังกายแบบเต่าอิ้งกง การเขียนพู่กันจีนเพื่อฝึกสมาธิ และดนตรีกู่เจิงเพื่อบำบัดจิตใจ

เต่าอิ้งกง คืออะไร และทำแล้วได้อะไร

เต่าอิ้งกง (導引功) เป็นการออกกำลังกายตามหลักการแพทย์แผนจีน โดยอิงแนวคิดเรื่อง "ยื่นชี่" ซึ่งหมายถึงการเคลื่อนไหวร่างกายเพื่อกระตุ้นให้พลังงานหรือ "ชี่" ไหลเวียนในร่างกายได้สมดุล เมื่อชี่ไหลเวียนดี อวัยวะต่าง ๆ ก็ทำงานได้อย่างปกติ

การฝึกในวันนี้มีทั้งหมด 5 ท่าหลัก โดยแต่ละท่าออกแบบมาเพื่อวัตถุประสงค์ที่ต่างกัน ท่าแรกเป็นการยกแขนพนมไว้ระดับอก เน้นการหายใจที่ผ่อนคลาย โดยไม่ให้บ่าและไหล่เกร็ง ท่าที่สองเป็นการเหยียดแขนออกด้านข้างพร้อมกระดกข้อมือขึ้น ท่าที่สามเป็นการหงายมือและเหยียดแขนขึ้นพร้อมเขย่งปลายเท้า ท่าที่สี่เป็นการบิดเอวสลับข้าง ซึ่งช่วยยืดเส้นลมปราณและบำรุงไต โดยมือด้านหลังจะวางไว้ที่ตำแหน่งสะดือซึ่งเป็นจุดที่เรียกว่า "หมินเหมิน" เกี่ยวข้องกับการบำรุงไต และท่าที่ห้าเป็นการก้าวเท้าถ่ายน้ำหนักพร้อมบิดตัวสลับข้าง

ท่าทั้งหมดนี้นอกจากช่วยยืดเหยียดกล้ามเนื้อแล้ว ยังกระตุ้นการไหลเวียนของชี่ซึ่งส่งผลให้เลือดไหลเวียนดีขึ้น และส่วนใหญ่เน้นดูแลเส้นลมปราณที่เกี่ยวกับปอด หัวใจ และไต

เทคนิคสำคัญที่ต้องรู้ก่อนฝึกมี 3 เรื่อง เรื่องแรกคือการหายใจ ผู้เริ่มต้นสามารถหายใจเข้าทางจมูกหรือปากก็ได้ แต่เมื่อฝึกชำนาญแล้วควรหายใจเข้าและออกทางจมูกเท่านั้น ห้ามกลั้นหายใจขณะเคลื่อนไหว เรื่องที่สองคือการเคลื่อนไหวให้สุดท่าในระดับที่ร่างกายไหว เพราะยิ่งยืดเหยียดสม่ำเสมอ กล้ามเนื้อและเส้นเอ็นก็จะอ่อนนุ่มและยืดหยุ่นมากขึ้นเรื่อย ๆ และเรื่องที่สามคือสมาธิ ในช่วงแรกให้โฟกัสที่การหายใจก่อน แล้วค่อยย้ายความสนใจไปที่ตำแหน่งของมือในแต่ละท่า เพราะการโฟกัสที่จุดใดจุดหนึ่งจะช่วยให้ชี่ไหลเวียนไปยังจุดนั้นได้ง่ายขึ้น

การเขียนพู่กันจีน บำบัดจิตใจผ่านพลังงานที่ถ่ายทอดออกมา

ในมุมมองของการแพทย์แผนจีน การเขียนพู่กันไม่ใช่แค่งานศิลปะ แต่เป็นกระจกที่สะท้อนสภาพจริง ชี่ และเจิน (สภาพจิตใจ) ของผู้เขียน มีสุภาษิตจีนกล่าวว่า "การมองตัวหนังสือคือการมองถึงบุคคลนั้น" หากชี่ไหลเวียนดีและจิตใจนิ่ง ลายมือที่เขียนออกมาจะมีพลัง สม่ำเสมอ และสวยงาม แต่ถ้าจิตใจวุ่นวายหรือพลังงานในร่างกายไม่สมดุล ลายเส้นก็จะบิดเบี้ยวและน้ำหนักไม่คงที่

ขั้นตอนการเขียนพู่กันจีนเริ่มจากการเตรียมน้ำหมึก พู่กัน และกระดาษสีแดงซึ่งถือเป็นมงคล วิธีจับพู่กันต่างจากการจับปากกาทั่วไป โดยใช้สองนิ้วบนคีบตรงกลางและสองนิ้วล่างรองไว้ด้านล่าง ตำแหน่งที่จับให้มั่นคงจะสะท้อนถึงความมั่นคงของชี่ที่จะถ่ายทอดออกมา จากนั้นจึงแตะพู่กันในน้ำหมึกและเก็บปลายให้แหลม ก่อนถ่ายทอดออกเป็นตัวอักษร

ในกิจกรรมวันนี้เขียนตัวอักษร "ฝู" (福) ซึ่งหมายถึงความสุขและความมงคล โดยสามารถนำไปติดที่ประตูบ้านได้ทั้งแบบตรงหรือกลับหัว หากติดกลับหัวตัว "ฝู" จะสื่อว่าความสุขมาถึงแล้ว เพราะในภาษาจีน "กลับหัว" (倒 dào) มีเสียงพ้องกับคำว่า "มาถึง" (到 dào)

ในแง่การบำบัด การเขียนพู่กันฝึกสมาธิได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะต้องจดจ่ออยู่กับลำดับขีด น้ำหนักของเส้น และจังหวะการหายใจ กล้ามเนื้อมัดเล็กได้ทำงาน กระบวนการคิดเป็นระบบถูกฝึก และสภาพจิตใจก็สงบลงตามลำดับ

กู่เจิง ดนตรีพันปีที่เยียวยาจิตใจ

กู่เจิง (古箏) เป็นเครื่องดนตรีจีนโบราณที่มีประวัติยาวนานกว่า 1,000 ปี มีลักษณะคล้ายพิณมีหลายสาย เสียงที่ได้มีความไพเราะ นุ่มนวล และให้ความรู้สึกสงบ ในปัจจุบันสามารถเล่นร่วมกับเครื่องดนตรีสากลได้ทุกชนิด จุดเด่นที่ทำให้กู่เจิงกลายมาเป็นเครื่องมือบำบัดคือการเรียนรู้ที่ไม่ยากอย่างที่คิด ผู้เรียนส่วนใหญ่สามารถเล่นเพลงได้ภายใน 2 ชั่วโมงแรก และผู้ที่มาเรียนในกลุ่มบำบัดส่วนใหญ่อายุ 50–70 ปี พบว่าหลังจากเล่นได้แล้วมีความรู้สึกหลงใหลและมีแรงจูงใจที่จะฝึกต่อเนื่อง

สำหรับผู้ฟัง เสียงของกู่เจิงช่วยให้รู้สึกเบาสบาย ชุ่มชื่นหัวใจ และทุเลาอาการเจ็บปวดทั้งทางร่างกายและจิตใจได้ ในโรงพยาบาลและคลินิกบางแห่งมีการเชิญนักดนตรีมาบรรเลงให้ผู้ป่วยฟัง เพื่อสนับสนุนกระบวนการรักษาในเชิงจิตใจควบคู่ไปกับการรักษาทางการแพทย์ ในมุมมองของแพทย์แผนจีน สุขภาพที่ดีเริ่มต้นจากการดูแลก่อนที่จะเจ็บป่วย เพราะในช่วงที่ยังไม่มีโรค การปรับสมดุลร่างกายทำได้ง่ายที่สุด ไม่ว่าจะเป็นการกิน การนอน การออกกำลังกาย หรือแม้แต่การดนตรีบำบัด ล้วนเป็นเครื่องมือที่ช่วยรักษาสมดุลนั้นไว้ได้

ติดตามชมในรายการคนสู้โรค วันศุกร์ที่ 20 กุมภาพันธ์ 2569 เวลา 15.05 – 15.30 น. ทางไทยพีบีเอส หรือ รับชมสดออนไลน์ทาง www.thaipbs.or.th/Live