ปลากะพง 3 น้ำ แห่งทะเลสาบสงขลา
ปลากะพง 3 น้ำ คือปลากะพงที่เลี้ยงในทะเลสาบสงขลา ตำบลเกาะยอ จังหวัดสงขลา ซึ่งน้ำในทะเลสาบเปลี่ยนไปตามฤดูกาลทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็ม ทำให้เนื้อปลามีเอกลักษณ์เฉพาะตัว หวาน แน่น นุ่มลิ้น และไม่มีกลิ่นคาว บทความนี้รวบรวมเรื่องราวของปลากะพง 3 น้ำจากกลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มรักเกาะยอ ตั้งแต่ความหมายของคำว่า “3 น้ำ” วิธีเลี้ยง ปลาไซส์จัมโบ้ เมนูอร่อย ไปจนถึงสินค้าแปรรูปที่ทำได้ตั้งแต่จ๊อ ขลุ่ย คุกกี้ ไปจนถึงไอศกรีม
ปลากะพง 3 น้ำคืออะไร ทำไมต้องเกาะยอ
คำว่า “3 น้ำ” หมายถึงน้ำเค็ม น้ำกร่อย และน้ำจืด ซึ่งทะเลสาบสงขลาจะมีน้ำครบทั้ง 3 แบบตามฤดูกาล น้ำแต่ละแบบมีแร่ธาตุอาหารไม่เหมือนกัน ปลาที่เติบโตผ่านน้ำทั้ง 3 จึงมีรสชาติเป็นเอกลักษณ์ ไม่เหมือนที่อื่น
เกาะยอยังเป็นแหล่งที่ส่งเสริมการเลี้ยงปลากะพงเป็นแห่งแรกของประเทศ ตามที่ประธานกลุ่มเล่าไว้ คือเลี้ยงกันมา 50 กว่าปี ปลากะพง 3 น้ำของเกาะยอเนื้อไม่คาว เพราะน้ำในทะเลสาบหมุนเวียนอยู่ตลอดเวลา
ทะเลสาบสงขลา แหล่งกำเนิดปลากะพง 3 น้ำและฤดูกาลของน้ำ 3 แบบ
ทะเลสาบสงขลาจัดเป็นลากูนหรือทะเลสาบที่ติดกับทะเล และใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ครอบคลุม 3 จังหวัด คือจังหวัดสงขลา จังหวัดพัทลุง และจังหวัดนครศรีธรรมราช ด้วยความเป็นทะเลสาบ 3 น้ำ ที่นี่จึงอุดมไปด้วยแร่ธาตุมากมาย
จุดเด่นของปลากะพง 3 น้ำ เนื้อหวาน แน่นนุ่ม ไม่มีกลิ่นคาว
ปลากะพง 3 น้ำเป็นปลา GI ที่มีอัตลักษณ์คือเนื้อหวาน เนื้อแน่น นุ่มลิ้น และไม่มีกลิ่นคาว ตามที่กลุ่มเกษตรกรระบุ ยิ่งปลาโตก็ยิ่งอร่อย เพราะปลาเล็กเนื้อจะยังไม่แน่น แต่ปลาที่หนักตั้งแต่ 2 กิโลกรัมขึ้นไป ผ่านน้ำทั้ง 3 แบบมาหลายรอบ ในเวลาสองปีปลาจะผ่านน้ำ 3 แบบรวมประมาณ 6 ครั้ง ทำให้เนื้อแน่น นุ่ม และมีไขมันแทรก รสชาติจึงเป็นเอกลักษณ์
รสสัมผัสที่พิธีกรบรรยายหลังชิมซาชิมิคือหวาน นุ่มเด้ง ไม่มีกลิ่นคาว จิ้มกับโชยุเข้ากันดี
วิธีเลี้ยงปลากะพง 3 น้ำในกระชังที่เกาะยอ
ตำแหน่งและโครงสร้างกระชัง
กระชังอยู่ห่างจากฝั่งราว 200 เมตร ในบริเวณน้ำลึก เพราะบริเวณน้ำตื้นไม่เหมาะกับการเลี้ยงปลา แต่ละจุดมีพิกัดและขออนุญาตจากกรมเจ้าท่าและกรมประมงเรียบร้อย
- ขนาดกระชัง: กว้างยาว 5 x 5 เมตร ความลึก 2 - 2.5 เมตร
- ตาข่าย: เริ่มจากตาขนาด 3.5 เซนติเมตร เมื่อปลาโตขึ้นจึงเปลี่ยนเป็น 5 เซนติเมตร เพื่อให้น้ำและออกซิเจนไหลเวียนได้ดี
- เสากระชัง: ใช้ไม้หลาโอน ซึ่งทนอยู่ในน้ำได้ที่สุด เสาไม้ใช้ได้ประมาณ 4 ปี ส่วนตาข่ายใช้ได้ถึง 10 ปี
พันธุ์ปลาและกระชังอนุบาล
พันธุ์ปลาซื้อมาจากปัตตานีและสตูล เพราะปลากะพงส่วนใหญ่อยู่ในทะเลน้ำลึก การจับพันธุ์ธรรมชาติได้น้อยไม่พอต่อความต้องการ ในแต่ละครั้งลงปลาเป็นแสนตัว
ที่นี่เริ่มอนุบาลด้วยปลาขนาด 8 - 10 นิ้ว ไม่ลงปลาเล็ก เพราะอัตรารอดต่ำและต้องคัดแยกบ่อย กระชังอนุบาลลงปลาประมาณ 1,000 ตัว พอผ่านไปราว 8 เดือน ปลาโตขึ้นก็คัดแยกไซส์ให้เหลือกระชังละประมาณ 300 ตัว เพื่อไม่ให้แน่นเกินไป
อาหารและการให้อาหาร
- อาหารสด: ปลาทู ปลาทูแขก ปลาซาร์ดีน หรือปลาข้างเหลือง ตัวไม่ใหญ่มาก
- อาหารเม็ด: ใช้สำรองเมื่อเรือส่งอาหารสดไม่ทัน เลือกชนิดที่มีโปรตีน 45% ขึ้นไป
- ช่วงเวลาการให้อาหาร: ให้เช้ากับเย็น กระชังที่ใส่ปลา 1,000 ตัวให้อาหารครั้งละประมาณ 10 กิโลกรัม หรือครึ่งกระสอบ
ปลากะพงเป็นปลาที่ฉลาด แข็งแรง และดุ เห็นได้ชัดตอนแย่งกันกินอาหาร เกษตรกรรายหนึ่งมี 20 กระชัง และการเลี้ยงที่นี่ไม่ต้องใช้เครื่องตีน้ำหรือไฟฟ้า เพราะน้ำขึ้นน้ำลงตามธรรมชาติ ผู้เลี้ยงเคยลองเลี้ยงปลาทับทิมด้วย แต่ปลากะพงเลี้ยงง่ายกว่า รอดมากกว่า และตลาดต้องการสูง
การจับปลากะพง 3 น้ำและปลาไซส์จัมโบ้ 9-14 กิโลกรัม
ปลากะพงที่นี่ใช้เวลาเลี้ยงประมาณ 2 ปีจึงจับขาย ตอนเปิดกระชังครั้งแรกใช้สวิงตักได้ แต่เมื่อปลาเหลือน้อยจะใช้อวนลาก เมื่อจับขึ้นเรือแล้วต้องนำเข้าฝั่งภายใน 20 นาที เพื่อไม่ให้ปลาขาดออกซิเจน และต้องจับให้หมดภายใน 4 วันหลังเริ่มจับ เพราะปลาที่เหลือจะช้ำและไม่กินอาหาร
ช่วงโควิดปลาขายไม่ได้ ทำให้ปลารุ่นต่าง ๆ ชนกันและต้องเลี้ยงนานถึง 30 เดือน กลายเป็นที่มาของปลาไซส์จัมโบ้ขนาด 9 - 14 กิโลกรัม ขณะที่ปลาที่แม่ค้าทั่วไปขายหนักราว 0.8 - 3 กิโลกรัม
ปัจจุบันลูกค้าเริ่มคุ้นกับการซื้อปลาตัวใหญ่ที่แล่แยกหัว ก้าง และเนื้อให้เสร็จ นำไปทำก๋วยเตี๋ยว ราดหน้า หรือข้าวต้มได้ง่ายขึ้น ในช่วงที่ถ่ายทำ ปลาขนาด 4 - 6 กิโลกรัมขายกิโลกรัมละ 230 บาท ขายยกตัว หากปลา 5 กิโลกรัมพร้อมแล่ชำแหละราคาประมาณ 1,150 บาท ตัวที่ใหญ่ที่สุดที่เคยเลี้ยงหนัก 14 กิโลกรัม
นอกจากนี้กลุ่มฯ ยังมีกระชังสแตนด์บายใกล้ฝั่ง เพื่อตักปลาสดจากกระชังให้ลูกค้าโดยตรง เนื้อจึงมีคุณภาพดีกว่าปลาที่ผ่านการน็อกแช่เย็น
เมนูอร่อยจากปลากะพง 3 น้ำ ตั้งแต่ซาชิมิถึงต้มยำ
เนื้อปลากะพง 3 น้ำนำไปทำได้หลายเมนู เช่น สเต๊ก, ซาชิมิ, ต้มยำ, แกงส้ม, ปลาย่าง, ปลาลวกจิ้ม, ปลาทอด และผัด ผู้แล่ปลาจะตัดแต่งตามที่ลูกค้าสั่ง เช่น ชิ้นบางสำหรับลวกจิ้ม ชิ้นลูกเต๋าสำหรับทอดหรือผัด ส่วนหัวและก้างใช้ทำต้มยำ หรือแกงส้ม
สินค้าแปรรูปจากปลากะพง 3 น้ำ ทั้งของคาวและของหวาน
กลุ่มรักเกาะยอแปรรูปปลากะพง 3 น้ำเพื่อเพิ่มมูลค่า ตัวอย่างเช่น
- ปลากะพงรมควัน และ ปลากะพงสดแล่ตัดแต่งพร้อมปรุง ทั้งส่วนคอ หาง และครีบล่าง รวมถึงปลากะพงพรีเมียม
- จ๊อปลากะพง ขยำเนื้อปลากับสามเกลอและแป้งมัน ใส่ซอสหอยนางรม น้ำมันพืช น้ำมันงา ซีอิ๊วขาว แห้ว และไข่ไก่ ห่อด้วยฟองเต้าหู้ นึ่งประมาณ 20 นาที แล้วทอด
- ขลุ่ยปลากะพง กรอบนอกนุ่มใน ไส้ปลากะพงแน่น เป็นขลุ่ยที่กินได้
- ปั้นสิบ น้ำพริก และเค้กปลากะพง
- คุกกี้ปลากะพง ใช้ปลาสดอบแห้งผสมกับเนย น้ำตาล ไข่ ชีส และกระเทียม ได้รสไม่หวานมาก มีเนื้อปลากรุบกรอบ ไร้กลิ่นคาว และหอมชีสอ่อน ๆ
- ไอศกรีมปลากะพง ใช้เวลาพัฒนาสูตรนานกว่า 2 ปี ทดลองประมาณ 3 - 4 รอบ ได้รสหวานเค็มนิด ๆ มีเนื้อปลาให้เคี้ยว และไม่มีกลิ่นคาว
แนวคิดการรมควันเริ่มจากช่วงที่ผลผลิตล้นตลาดและราคาตกต่ำเมื่อประมาณ 7 ปีก่อน สมาชิกกลุ่มเห็นว่าตลาดปลารมควันในต่างประเทศมีมูลค่าสูง จึงลองนำปลากะพงมารมควันและให้เชฟชิม
เรื่องราวกลุ่มรักเกาะยอ ผู้อยู่เบื้องหลังปลากะพง 3 น้ำ
กลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มรักเกาะยอเกิดจากวิกฤตด้านราคา ในช่วงโควิดเกษตรกรเคยเลี้ยงส่งแม่ค้าอย่างเดียว เมื่อปลาจากประเทศเพื่อนบ้านราคาประมาณ 60 - 70 บาทต่อกิโลกรัมเข้ามาตีตลาด ปลาในสงขลาที่ขายไม่ได้มีมากกว่า 70 ตัน เดิมมีพ่อค้าคนกลางเป็นผู้กำหนดราคา เกษตรกรจึงไม่มีตลาดของตนเอง
กลุ่มจึงตัดสินใจเปิดขายตรงเอง ช่วงแรกขายได้เพียงวันละ 1 - 2 ตัว นั่งขายตั้งแต่ 06.00 - 19.00 น. ทุกวัน จนลูกค้าช่วยกันบอกต่อ ปริมาณขายจึงเพิ่มเป็น 30 - 40 กิโลกรัม ราว 400 กิโลกรัมต่อวันในเดือนที่ 6 และขยับถึงวันละตัน
ปัจจุบันสมาชิกชายในกลุ่มมี 34 คน และมีสมาชิกหญิงช่วยด้านแปรรูป การตัดพ่อค้าคนกลางทำให้เกษตรกรขายปลาได้ราคาดีขึ้นและมีชีวิตความเป็นอยู่ดีขึ้น กลุ่มระบุว่าปลากะพงที่นี่ไม่มีสารเร่งโตและไม่มียาปฏิชีวนะ
นอกจากปลากะพง 3 น้ำ ยังมีปูดำและหอยแมลงภู่สามน้ำ
ระหว่างรอจับปลากะพง 2 ปี เกษตรกรมีรายได้เสริมจากปูดำสามน้ำที่ดักได้ รวมถึงหอยแมลงภู่สามน้ำที่จับจากเสากระชังและปลาธรรมชาติอีกหลายชนิด หอยแมลงภู่ที่นี่มีรสหวานจนไม่ต้องใช้น้ำจิ้ม และไม่มีขายตามท้องตลาดทั่วไป ผู้ที่อยากลองต้องมาที่เกาะยอ
สรุป : ปลากะพง 3 น้ำ ของดีเกาะยอที่เกิดจากความสามัคคีของชุมชน
ปลากะพง 3 น้ำคือผลผลิตของทะเลสาบสงขลาที่มีน้ำเปลี่ยนไปตามฤดูกาล เมื่อบวกกับการเลี้ยงนานสองปีและการดูแลของเกษตรกรเกาะยอ ก็ได้ปลาเนื้อหวาน แน่นนุ่ม ไม่คาว กลุ่มรักเกาะยอเปลี่ยนวิกฤตราคาตกต่ำให้เป็นโอกาส ด้วยการขายตรง แปรรูป และสร้างมูลค่าให้ปลา เพื่อให้คนในชุมชนมีรายได้และเติบโตไปด้วยกันอย่างยั่งยืน
ติดตามสาระทางเกษตรเหล่านี้ได้ในรายการมหาอำนาจบ้านนา วันอาทิตย์ที่ 22 พฤศจิกายน 2569 เวลา 10.30 - 11.00 น. ทางไทยพีบีเอส



























































