เกษตรโรงเรียนชุมชนดอยช้าง

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง ตั้งอยู่บนดอยช้าง จังหวัดเชียงราย คือโรงเรียนนำร่องโครงการอัจฉริยะเกษตรประณีตแห่งแรกของประเทศไทย ที่บูรณาการวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และกระบวนการคิดเชิงระบบเข้ากับการเกษตรจริง ตั้งแต่ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 จนถึงปีที่ 3

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับโครงการอัจฉริยะเกษตรประณีต

โครงการอัจฉริยะเกษตรประณีตที่โรงเรียนชุมชนดอยช้างริเริ่มขึ้นภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ซึ่งได้มอบหมายให้โรงเรียน 6 แห่งทั่วประเทศร่วมกันพัฒนาหลักสูตร และโรงเรียนชุมชนดอยช้างได้รับเลือกให้เป็นโรงเรียนต้นแบบแห่งแรก

แนวคิดหลักของโครงการนำกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และวิธีการคำนวณมาผสานกับการทำเกษตรจริงในพื้นที่ โดยได้รับแรงบันดาลใจจากห่วงโซ่กาแฟดอยช้างที่ชุมชนมีต้นทุนอยู่แล้ว ตั้งแต่การผลิต การแปรรูป ไปจนถึงการจำหน่าย

ทำไมดอยช้างจึงถูกเลือกเป็นโรงเรียนต้นแบบ?

ชุมชนดอยช้างเป็นชุมชนเกษตรกรรม โดยเฉพาะการปลูกกาแฟอาราบิก้า ทำให้โรงเรียนมีฐานความรู้จริงจากชุมชน นักเรียนสามารถเรียนรู้ครบวงจรตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ และชุมชนมีส่วนร่วมในกิจกรรมทุกขั้นตอน ปัจจุบันมีโรงเรียนจากทั่วประเทศมากกว่า 300 แห่งเดินทางมาศึกษาดูงาน

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับโครงสร้างและสาขาของโรงเรียน

โรงเรียนชุมชนดอยช้างมีทั้งสิ้น 2 สาขา ได้แก่ โรงเรียนแม่ ซึ่งจัดการเรียนการสอนตั้งแต่ระดับชั้นอนุบาลจนถึงมัธยมศึกษาปีที่ 3 และสาขาบ้านใหม่พัฒนา ที่ตั้งอยู่ห่างออกไปอีกราว 8 กิโลเมตร บนพื้นที่ที่มีความสูงและอากาศเย็นกว่า

สาขาบ้านใหม่พัฒนา ห้องเรียนธรรมชาติของโรงเรียนชุมชนดอยช้าง

สาขาบ้านใหม่พัฒนามีนักเรียนทั้งสิ้น 82 คน ตั้งแต่ชั้นอนุบาล - ประถมศึกษาปีที่ 6 และยังมีหอพักสำหรับนักเรียนมัธยมศึกษาด้วย สาขานี้ถือเป็นพื้นที่ปฏิบัติจริงที่นักเรียน ม.1 จะมาฝึกเพาะปลูกหลังจากออกแบบแผนผังในห้องเรียนแม่เรียบร้อยแล้ว

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับหลักสูตรการเรียนรู้ครบวงจร ม.1–ม.3

หัวใจของโรงเรียนชุมชนดอยช้างคือหลักสูตรที่แบ่งออกเป็น 3 ระดับชั้น โดยแต่ละระดับต่อยอดจากความรู้ชั้นก่อน เปรียบเหมือนห่วงโซ่การผลิตที่นักเรียนได้สัมผัสจริงทุกขั้นตอน ตั้งแต่การวางแผน การผลิต การแปรรูป ไปจนถึงการตลาด

ม.1 การออกแบบและการผลิต

นักเรียนเรียนรู้การวางแผนแปลงเกษตรทั้งในกระดาษ (2 มิติ) และโมเดลดินน้ำมัน (3 มิติ) จากนั้นฝึกปลูกผักเมืองหนาว เพาะกล้ากาแฟ เลี้ยงไก่ไข่ เลี้ยงหมูดำ และผลิตปุ๋ยมูลไส้เดือนอินทรีย์ในพื้นที่จริง

ม.2 การแปรรูปผลผลิต

นำวัตถุดิบจากฟาร์มมาแปรรูปผ่านสามวิชาหลัก ได้แก่ วิชากาแฟดอยช้าง (บาริสต้าและลาเต้อาร์ต) วิชาแปรรูปอาหาร (สลัดโรล) และวิชาเบเกอรี่ (เค้กกาแฟ) โดยใช้ผักและไข่ที่นักเรียนปลูกและเลี้ยงเองทั้งหมด

ม.3 การออกแบบและการตลาด

นักเรียนออกแบบบรรจุภัณฑ์ สติกเกอร์ผลิตภัณฑ์ เรียนเทคนิคการขาย การทำบัญชีรายรับ-รายจ่าย และการจัดจำหน่ายให้กับนักเรียนและบุคคลภายนอก เพื่อสร้างรายได้จริงให้กับโรงเรียนและชุมชน

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับการเรียนเกษตรอินทรีย์ปลอดสารพิษ

นโยบายหลักของโรงเรียนชุมชนดอยช้างคือการผลิตผักอินทรีย์ปลอดสารพิษ 100% โดยใช้น้ำประปาภูเขาจากแหล่งน้ำธรรมชาติบนดอย ปุ๋ยมูลไส้เดือนที่นักเรียนผลิตเอง และปุ๋ยคอกจากหมูดำที่เลี้ยงภายในโรงเรียน รวมถึงการปลูกพืชแบบหมุนเวียนเพื่อรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดิน

ผักที่ปลูกหลักในช่วงฤดูหนาว ได้แก่ กะหล่ำปลี, กะหล่ำดอก และบรอกโคลี ซึ่งใช้เวลาราว 45 วันจึงเก็บเกี่ยวได้ ส่วนผักสลัดกรีนโอ๊คและเรดโอ๊ค ปลูกตลอดปีเพื่อป้อนเข้าสู่แผนกแปรรูปอาหาร

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับหลักสูตรกาแฟอาราบิก้าสัญลักษณ์ดอยช้าง

กาแฟหลักที่โรงเรียนชุมชนดอยช้างใช้ในหลักสูตรคือสายพันธุ์อาราบิก้า 100% ซึ่งเหมาะกับอากาศเย็นบนดอยช้าง มีจุดเด่นที่กลิ่นอโรม่าเข้มข้นและรสชาติที่ซับซ้อน นอกจากนี้ยังมีการทดลองปลูกกาแฟสายพันธุ์โรบัสต้าที่ทนอากาศอุ่นกว่าเพื่อขยายทางเลือกในหลักสูตร

วิชากาแฟดอยช้าง เรียนตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ

นักเรียนเรียนรู้การเพาะต้นกล้ากาแฟ การปลูก การใส่ปุ๋ย การดูแลรักษา ไปจนถึงการชิมกลิ่น (Cupping) และทำเครื่องดื่มกาแฟด้วยมือตัวเอง รวมถึงเทคนิคลาเต้อาร์ตที่ใช้ในร้านกาแฟมืออาชีพ โดยนักเรียนที่เรียนวิชานี้จะฝึกทักษะชิมและประเมินกลิ่นรสแทนการดื่ม

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับการสอนเลี้ยงสัตว์และการใช้ทรัพยากรอย่างครบวงจร

โรงเรียนชุมชนดอยช้างสอนการเลี้ยงสัตว์แบบมีระบบ โดยนักเรียนรับผิดชอบดูแลไก่ไข่ หมูดำ และไส้เดือนด้วยตัวเอง ตั้งแต่การให้อาหาร ทำความสะอาด ไปจนถึงการบันทึกข้อมูลสุขภาพสัตว์และการคัดเกรดผลผลิต

การเลี้ยงหมูดำ อัตลักษณ์เกษตรของโรงเรียนชุมชนดอยช้าง

หมูดำที่โรงเรียนชุมชนดอยช้างเลี้ยงเป็นการผสมสายพันธุ์เหมยซาน ดำเชียงใหม่ และดูร็อก รวม 9 ตัว เนื่องจากในพื้นที่ดอยช้างมีการบริโภคหมูดำเป็นหลักและใช้ในพิธีกรรมต่างๆ ของชุมชน มูลหมูนำไปทำปุ๋ยคอกป้อนแปลงผักต่อไป

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับผลลัพธ์และความภาคภูมิใจของชุมชน

ปัจจุบันโรงเรียนชุมชนดอยช้างได้รับการยอมรับในระดับประเทศ โดยมีโรงเรียนจากทั่วประเทศมากกว่า 300 แห่งเดินทางมาศึกษาดูงาน ศิษย์เก่ารุ่นแรกได้นำความรู้ไปต่อยอดทั้งการเปิดร้านอาหารในกรุงเทพฯ การเข้าร่วมโครงการหลวง และการสืบสานกิจการเกษตรของครอบครัว

โรงเรียนชุมชนดอยช้าง กับวิสัยทัศน์เพื่อความยั่งยืนของเกษตรกรไทย

วิสัยทัศน์ระยะยาวของโรงเรียนชุมชนดอยช้างคือการสร้างความยั่งยืนให้กับชุมชนเกษตรกรรม โดยให้นักเรียนเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้กลับสู่ผู้ปกครองและชาวบ้านในพื้นที่ เน้นการทำเกษตรประณีตที่ใช้พื้นที่น้อยแต่ได้มูลค่าสูง ซึ่งตอบโจทย์เกษตรกรรายย่อยที่มีที่ดินจำกัดทั่วประเทศ

นอกจากนี้ โรงเรียนยังสอนงานปักผ้าของชนเผ่าอาข่า (Akha) ให้กับนักเรียน เพื่อให้ภูมิปัญญาดั้งเดิมของชุมชนดำรงอยู่ควบคู่กับทักษะอาชีพสมัยใหม่

ติดตามชมรายการมหาอำนาจบ้านนา วันอาทิตย์ที่ 29 มีนาคม 2569 เวลา 10.30 - 11.00 น. ทางไทยพีบีเอส