นักเก็บเมล็ดพันธุ์ ถึงวันสิ้นโลกก็ยังปลูกได้

"ถ้าเกิดว่าไม่มีเมล็ดพันธุ์ ก็ไม่มีพืชพันธุ์" นี่คือคำพูดที่แสดงถึงความสำคัญของเมล็ดพันธุ์ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นในการพึ่งตนเองของเกษตรกร หลายคนอาจยังไม่รู้ว่ามีคนกลุ่มหนึ่งที่ทุ่มเทให้กับการเก็บรวบรวม อนุรักษ์ และแบ่งปันเมล็ดพันธุ์ พวกเขาคือ "นักเก็บเมล็ดพันธุ์" ที่พยายามรักษาความหลากหลายทางชีวภาพของพืชพันธุ์ไว้ เพื่อความมั่นคงทางอาหารในอนาคต แม้ในวันที่โลกประสบกับภัยพิบัติ

พี่กอล์ฟ - เกษตรกรนักเก็บสะสมเมล็ดพันธุ์

พี่กอล์ฟ เกษตรกรนักเก็บเมล็ดพันธุ์ ที่ทำงานเก็บสะสมเมล็ดพันธุ์มาเป็นเวลากว่า 10 ปี เล่าว่า "เราเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้เวลาเกิดภัยพิบัติต่าง ๆ" บนพื้นที่เพียง 3 งานกว่า พี่กอล์ฟสามารถปลูกพืชแบบผสมผสาน เลี้ยงไก่ และจัดการให้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้สำหรับผู้สนใจการเกษตรแบบพึ่งพาตนเอง

ปัจจุบันพี่กอล์ฟเก็บสะสมเมล็ดพันธุ์ไว้ประมาณ 50 - 60 สายพันธุ์ ทั้งผักสลัดหลากหลายชนิด ผักพื้นบ้าน และพืชอื่นๆ อีกมากมาย เช่น ชีหอมป้อม (ชีไทย) แตงไทย มะเขือเทศสีส้ม พริกกะเหรี่ยง ถั่วแปบ และข้าวโพดข้าวเหนียว

ทำไมต้องเก็บเมล็ดพันธุ์?

1. คลังเก็บเมล็ดพันธุ์โลก

พี่กอล์ฟกล่าวถึงคลังเก็บเมล็ดพันธุ์ของประเทศนอร์เวย์ ซึ่งเป็นสถานที่รวบรวมเมล็ดพันธุ์จากทั่วโลก เก็บไว้ในพื้นที่ห่างไกลที่มีอากาศเย็น ใต้น้ำแข็ง เสมือนการแช่แข็งเมล็ดพันธุ์ไว้ เพื่อให้แม้เมื่อเกิดพายุหรือภัยพิบัติรุนแรง ก็ไม่สามารถทำลายเมล็ดพันธุ์เหล่านี้ได้

2. ความหลากหลายทางพันธุกรรมที่กำลังหายไป

"สังเกตว่ามันลดลงทุกปี ผักที่เราเคยกินมันเริ่มหายไปจากตลาด มันจะมีแต่ผักซ้ำ ๆ" พี่กอล์ฟสังเกตเห็นว่าความหลากหลายของพันธุ์พืชในตลาดลดลงเรื่อย ๆ จึงต้องการเป็นส่วนหนึ่งในการอนุรักษ์พันธุ์ดั้งเดิมไว้

3. การพึ่งพาตนเอง

ในอดีต เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้เอง ไม่ต้องซื้อ แต่ปัจจุบัน 80 - 90% ของเกษตรกรหันไปซื้อเมล็ดพันธุ์ เนื่องจากเข้าถึงตลาดได้ง่าย ทำให้ขาดการพึ่งพาตนเอง

ศาสตร์และศิลป์แห่งการเก็บเมล็ดพันธุ์

ขั้นตอนการเก็บเมล็ดพันธุ์สลัด

1. ปล่อยให้ต้นโตเต็มที่ - แทนที่จะเก็บเกี่ยวสลัดเมื่ออายุ 45 วัน ต้องปล่อยให้เติบโตจนครบ 3 เดือน ต้นจะสูงขึ้นและออกดอก
2. สังเกตความพร้อม - เมื่อกลีบดอกเริ่มเป็นสีน้ำตาลและมีละอองฟูขาวๆ แสดงว่าพร้อมเก็บแล้ว
3. ตัดก้านดอก - ใช้กรรไกรตัดก้านดอกออกมา โดยควรสวมหน้ากากป้องกันละอองเกสรที่อาจทำให้เกิดอาการคัน
4. เคาะเอาเมล็ด - นำดอกที่ตัดมาเคาะในที่ร่ม ถ้าแก่เต็มที่เมล็ดจะร่วงออกมาง่าย
5. ร่อนแยกเศษ - ใช้ตะแกรงร่อนเพื่อแยกเศษต่างๆ ออก
6. ตากลม - นำเมล็ดพันธุ์ที่ได้ไปตากลมในที่ร่มประมาณ 2 วัน
7. เก็บรักษา - เก็บในภาชนะที่เหมาะสม ในที่ร่ม หรือแช่ในตู้เย็นเพื่อยืดอายุการเก็บรักษา

การเพาะกล้าจากเมล็ดพันธุ์ที่เก็บได้

1. เตรียมถาดเพาะ - ใช้ถาดหลุมสำหรับเพาะกล้าโดยเฉพาะ
2. ใช้ดินเพาะกล้า - ดินพีทมอสเป็นดินสำหรับเพาะกล้าโดยตรง
3. รดน้ำให้ชุ่ม - ก่อนหยอดเมล็ด ควรรดน้ำให้ดินชุ่ม
4. หยอดเมล็ด - หยอดหลุมละ 1-2 เมล็ด
5. พ่นละอองน้ำ - ใช้ที่ฉีดน้ำพ่นหรือฟอกกี้ ไม่ใช้บัวรดน้ำเพราะเมล็ดจะกระเด็น
6. ไม่ต้องกลบดิน - เมล็ดสลัดต้องการแสงในการงอก
7. ดูแลรักษา - รดน้ำทุกวัน วันละ 1 ครั้ง
8. รอการงอก - เมล็ดจะงอกใน 2 วัน และพร้อมลงดินใน 15-20 วัน

ประโยชน์ของการเก็บเมล็ดพันธุ์

1. ลดต้นทุนการผลิต

"ข้อดีของการเก็บเมล็ดพันธุ์หนึ่งก็คือลดต้นทุนการผลิต" พี่กอล์ฟอธิบายว่า การเก็บเมล็ดพันธุ์จากสลัดเพียงไม่กี่ต้น สามารถใช้ปลูกได้ตลอดทั้งปี โดยไม่ต้องซื้อเมล็ดพันธุ์

2. เพิ่มรายได้

นอกจากขายผลผลิตเป็นผักสดแล้ว พี่กอล์ฟยังสามารถเพิ่มรายได้จากการขายเมล็ดพันธุ์และต้นกล้า

• เมล็ดพันธุ์: ซองละ 20 บาท
• ต้นกล้าผักสลัด: ถาดละ 150 บาท (ประมาณ 105 ต้น)
• การขายแบบต้นเดี่ยว: ต้นละ 2 บาท

เมล็ดพันธุ์บางชนิดมีมูลค่าสูงมาก เช่น เมล็ดพันธุ์สลัด 1 กิโลกรัม อาจขายได้ถึง 30,000 บาท

3. ช่วยเหลือเครือข่าย

"เราได้ช่วยเหลือกันในเครือข่าย สมมติว่ามีการเกิดภัยพิบัติ ช่วงนี้มันยิ่งมีภัยพิบัติเยอะ ไม่ว่าจะเป็นน้ำท่วม ไฟไหม้ อะไรแบบนี้ เราก็สามารถที่จะส่งไปช่วยกัน" พี่กอล์ฟกล่าวถึงการช่วยเหลือแบ่งปันเมล็ดพันธุ์ในเครือข่ายเกษตรกร

จากครอบครัวเกษตรกรสู่นักเก็บเมล็ดพันธุ์

จุดเริ่มต้นจากความรักในครอบครัว

พี่กอล์ฟเล่าว่าแม้จะมาจากครอบครัวเกษตรกรชาวนา แต่พ่อแม่มองว่าอาชีพเกษตรกรลำบาก จึงส่งให้เรียนหนังสือสูงๆ ที่มหาวิทยาลัยขอนแก่น คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ สาขาพัฒนาชุมชน ที่นั่นเอง พี่กอล์ฟได้พบกับพี่มัล (สามีในปัจจุบัน) ระหว่างการออกค่ายอาสาพัฒนา

หลังจากแต่งงานและมีลูกสาว (น้องมาตา) พี่กอล์ฟพบว่าลูกสาวมีสุขภาพไม่ค่อยแข็งแรง จึงเริ่มปลูกผักปลอดสารเคมีเพื่อให้ลูกได้รับประทานอาหารที่ดีต่อสุขภาพ ประกอบกับพี่กอล์ฟทำงานส่งเสริมเกษตรอินทรีย์ จึงนำความรู้มาปรับใช้ในการทำสวนของตัวเอง

ติดตามชมรายการมหาอำนาจบ้านนา วันอาทิตย์ที่ 6 เมษายน 2568 เวลา 16.05 - 16.30 น. ทางไทยพีบีเอส หรือรับชมทีวีออนไลน์ทาง www.thaipbs.or.th/Live